Vạn Lý Trường Thành không phải một bức tường duy nhất mà là nhiều hệ thống tường, đồn, đài báo hiệu do các triều đại Trung Hoa xây trong gần hai nghìn năm, từ thời Chiến Quốc đến nhà Minh. Đợt khảo sát của Trung Quốc công bố năm 2012 cộng tất cả các đoạn qua mọi thời kỳ được hơn 21.000 km. Đoạn tường gạch đá mà du khách thấy ở Bát Đạt Lĩnh hay Mộ Điền Dục ngày nay chủ yếu thuộc thời Minh, không phải thời Tần Thuỷ Hoàng.
Trước Tần Thuỷ Hoàng đã có trường thành
Thời Chiến Quốc (thế kỷ 5–3 trước Công nguyên), các nước như Tề, Sở, Nguỵ, Triệu, Yên, Tần đều đắp tường dài. Có những đoạn để chống nhau, có những đoạn ở biên giới phía bắc để chặn các bộ tộc du mục. Trường thành vì thế ra đời từ nhu cầu quân sự rất cụ thể của từng nước, không phải từ ý tưởng của một vị vua.
Năm 221 trước Công nguyên, Tần Thuỷ Hoàng thống nhất Trung Hoa. Sử ký của Tư Mã Thiên, phần Mông Điềm liệt truyện, chép rằng Mông Điềm dẫn ba mươi vạn quân lên phía bắc đánh người Nhung, Địch, lấy đất Hà Nam (vùng trong khúc uốn sông Hoàng Hà), rồi đắp trường thành theo địa hình, dựa vào hiểm yếu, từ Lâm Thao đến Liêu Đông, dài hơn vạn dặm. Chữ "vạn lý" (một vạn dặm) bắt đầu từ đây, và nên hiểu là "rất dài" chứ không phải một con số đo đạc.
Tường thời Tần chủ yếu là đất nện và đá xếp, nối các đoạn tường cũ của Tần, Triệu, Yên lại với nhau. Phần lớn đã mòn gần hết, chỉ còn dấu vết ở vùng thảo nguyên và sa mạc phía bắc.
Các thời kỳ xây trường thành
| Thời kỳ | Đặc điểm chính |
|---|---|
| Chiến Quốc | Các nước tự đắp tường đất riêng |
| Tần (221–206 TCN) | Nối các tường cũ ở biên giới phía bắc, Mông Điềm chỉ huy |
| Hán | Kéo dài về phía tây tới vùng Đôn Hoàng, Ngọc Môn Quan, bảo vệ con đường đi sang Tây Vực (sau gọi là Con đường tơ lụa) |
| Bắc Nguỵ, Bắc Tề, Tuỳ | Xây thêm nhiều đoạn chống các tộc phía bắc |
| Kim | Đào hào và đắp luỹ chống người Mông Cổ |
| Minh (1368–1644) | Xây lại quy mô lớn bằng gạch và đá, từ Sơn Hải Quan đến Gia Dục Quan; phần còn đẹp nhất hôm nay |
Theo số liệu khảo sát Trung Quốc công bố năm 2012, riêng các đoạn thời Minh dài khoảng 8.850 km, tính cả tường, hào và các đoạn dựa vào sông núi tự nhiên. Tổng của mọi thời kỳ là khoảng 21.196 km. Hai con số này hay bị lẫn lộn trên mạng.
Vì sao nhà Minh xây lại quy mô lớn
Nhà Minh đuổi được nhà Nguyên về thảo nguyên năm 1368, nhưng người Mông Cổ vẫn mạnh ở phía bắc. Năm 1449, vua Minh Anh Tông thân chinh và bị quân Oirat bắt sống ở Thổ Mộc Bảo. Biến cố này làm triều Minh chuyển hẳn sang chiến lược phòng thủ.
Từ giữa thế kỷ 15 và đặc biệt thế kỷ 16, nhà Minh xây các đoạn tường kiên cố bằng gạch nung và đá, có tháp canh dày đặc. Đoạn gần Bắc Kinh được đầu tư nhiều nhất vì bảo vệ kinh đô. Tướng Thích Kế Quang, sau khi dẹp giặc Oa (cướp biển) ở ven biển, được điều lên phía bắc và cho xây thêm hàng loạt tháp canh rỗng ruột, có chỗ cho quân ở và chứa vũ khí, trên đoạn tường quanh Kế Châu.
Trường thành vận hành như thế nào
Nhiều người hình dung trường thành như một con đê chặn đứng mọi cuộc xâm nhập. Thật ra nó là một hệ thống:
- Tường: làm chậm kỵ binh. Ngựa không leo tường được, phải tìm cửa ải hoặc đoạn yếu, mất thời gian.
- Tháp canh: đặt cách nhau đủ gần để nhìn thấy nhau.
- Phong hoả đài: ban ngày đốt khói, ban đêm đốt lửa để báo tin. Số đống lửa, đống khói cho biết quy mô quân địch. Tin có thể truyền đi rất xa trong vài giờ.
- Cửa ải (quan): như Sơn Hải Quan, Cư Dung Quan, Gia Dục Quan. Đây là nơi kiểm soát người qua lại, thu thuế, buôn bán, chứ không chỉ để đánh nhau.
- Đồn trú và đường hậu cần phía sau tường, để quân tiếp viện kịp tới.
Tức là trường thành không cần chặn tuyệt đối. Nó chỉ cần làm kẻ địch chậm lại và báo động sớm, để quân chủ lực kịp tập trung. Ngoài ra, nó kiểm soát việc buôn bán ngựa, trà, lụa giữa nông dân và dân du mục.
Trường thành có ngăn được kẻ thù không?
Câu trả lời là: lúc được lúc không, và thường thất bại vì con người hơn vì tường.
- Đầu thế kỷ 13, quân Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn vượt qua hệ thống phòng thủ của nhà Kim, chiếm Trung Đô (vùng Bắc Kinh) năm 1215.
- Năm 1550, Altan Khan của Mông Cổ vượt tường, kéo quân áp sát ngoại ô Bắc Kinh.
- Năm 1644, tướng Minh Ngô Tam Quế trấn giữ Sơn Hải Quan mở cửa ải cho quân Thanh vào để đánh Lý Tự Thành, người vừa chiếm Bắc Kinh. Toà thành kiên cố nhất phía đông không bị đánh vỡ, nó được mở từ bên trong. Nhà Thanh vào làm chủ Trung Hoa.
Thời nhà Thanh, vùng Mông Cổ đã nằm trong lãnh thổ nên trường thành mất vai trò biên giới. Năm 1691, khi có quan đề nghị tu sửa trường thành, vua Khang Hy bác đi, cho rằng đạo giữ nước cốt ở chỗ tu đức, yên dân, chứ không ở tường cao. Ý kiến ấy được chép trong sử nhà Thanh và hay được dẫn lại như một nhận xét tỉnh táo của một hoàng đế về giới hạn của tường thành.
Những hiểu lầm phổ biến
- "Nhìn thấy từ vũ trụ bằng mắt thường." Sai. Tường hẹp, cùng màu đất đá xung quanh. Phi hành gia đầu tiên của Trung Quốc, Dương Lợi Vĩ, sau chuyến bay năm 2003 cũng nói ông không nhìn thấy.
- "Tần Thuỷ Hoàng xây toàn bộ." Sai. Tần chỉ là một giai đoạn; phần đẹp nhất là thời Minh, sau Tần khoảng mười bảy thế kỷ.
- "Một bức tường liền mạch." Sai. Có nhiều tuyến song song, nhiều đoạn đứt, nhiều đoạn chỉ là hào hoặc dựa vào núi sông.
- "Mạnh Khương Nữ khóc đổ trường thành." Đây là truyền thuyết dân gian, phản ánh nỗi khổ của người đi phu, không phải sự kiện lịch sử.
- "Xác người chôn trong tường." Số người chết khi xây là rất lớn và có ghi chép về sự khổ cực, nhưng chuyện vùi xác làm vật liệu xây là lời đồn chưa có bằng chứng khảo cổ.
Tham quan Vạn Lý Trường Thành: nên đi đoạn nào
Trường thành được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1987. Với người đi du lịch, chọn đoạn nào quyết định trải nghiệm:
- Bát Đạt Lĩnh: gần Bắc Kinh nhất, đường dễ đi, đã trùng tu nhiều. Thường rất đông khách, nhất là dịp lễ.
- Mộ Điền Dục: cũng gần Bắc Kinh, cây cối nhiều, tháp canh dày, thường thoáng hơn Bát Đạt Lĩnh.
- Tư Mã Đài và Kim Sơn Lĩnh: giữ được nhiều đoạn gốc, dốc và hiểm, hợp với người thích đi bộ đường dài.
- Sơn Hải Quan và Lão Long Đầu: nơi trường thành chạm biển ở Bột Hải. Đứng đây hiểu được vì sao năm 1644 cánh cửa ải này quyết định vận mệnh cả triều đại.
- Gia Dục Quan: đầu phía tây của trường thành thời Minh, ở tỉnh Cam Túc, giữa sa mạc và núi tuyết.
Nên tránh tự ý leo các đoạn "hoang" chưa mở cửa: tường đổ, dốc đứng, và nhiều đoạn bị cấm để bảo vệ di tích. Ai muốn đọc thêm, có thể bắt đầu với Sử ký (Mông Điềm liệt truyện, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ), và cuốn The Great Wall of China: From History to Myth của Arthur Waldron, sách tách rất rõ phần sử và phần huyền thoại.
Câu hỏi thường gặp
Vạn Lý Trường Thành dài bao nhiêu km?
Theo khảo sát Trung Quốc công bố năm 2012, tổng chiều dài các đoạn trường thành qua mọi thời kỳ là khoảng 21.196 km. Riêng các đoạn thời Minh dài khoảng 8.850 km. Con số "vạn dặm" trong sử cũ chỉ có nghĩa là rất dài.
Ai xây Vạn Lý Trường Thành?
Không có một người xây duy nhất. Các nước thời Chiến Quốc đắp tường riêng, Tần Thuỷ Hoàng sai Mông Điềm nối lại, các triều Hán, Bắc Nguỵ, Tuỳ, Kim, Minh tiếp tục xây. Phần nổi tiếng nhất ngày nay là của nhà Minh.
Có nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành từ vũ trụ không?
Không thể nhìn bằng mắt thường từ quỹ đạo. Tường hẹp và cùng màu với đất đá xung quanh. Phi hành gia Dương Lợi Vĩ của Trung Quốc cũng xác nhận ông không thấy khi bay năm 2003.
Vạn Lý Trường Thành có ngăn được quân Mông Cổ không?
Không hoàn toàn. Đầu thế kỷ 13, quân Mông Cổ vượt hệ thống phòng thủ của nhà Kim và chiếm Trung Đô năm 1215. Trường thành chủ yếu làm chậm và báo động sớm, không thể chặn tuyệt đối một đạo quân mạnh.
Vì sao nhà Thanh vào được Trung Hoa qua Sơn Hải Quan?
Năm 1644, Lý Tự Thành chiếm Bắc Kinh, nhà Minh sụp. Tướng Ngô Tam Quế đang giữ Sơn Hải Quan đã mở cửa ải, liên kết với quân Thanh để đánh Lý Tự Thành. Cửa ải không bị phá mà được mở từ bên trong.
