Hai Bà Trưng và Bà Triệu: hai cuộc khởi nghĩa, sử liệu và truyền thuyết

Hai Bà Trưng (Trưng Trắc, Trưng Nhị) khởi nghĩa năm 40 chống nhà Đông Hán, chiếm 65 thành và xưng vương, giữ được nền tự chủ khoảng ba năm trước khi bị Mã Viện đánh bại năm 43. Hai trăm năm sau, năm 248, Bà Triệu (Triệu Thị Trinh) dấy binh ở Cửu Chân chống nhà Đông Ngô. Cả hai đều được ghi trong sử Trung Hoa lẫn sử Việt, nhưng hai nguồn kể khác nhau ở nhiều chỗ quan trọng, nên đọc về họ cần tách bạch phần sử liệu với phần truyền thuyết.

Hai Bà Trưng là ai

Trưng Trắc và Trưng Nhị là hai chị em, con gái một Lạc tướng ở Mê Linh, vùng nay thuộc phía bắc Hà Nội. Lạc tướng là tầng lớp thủ lĩnh bản địa vẫn được giữ quyền cai quản địa phương trong thời gian đầu nhà Hán đô hộ.

Nguồn cổ nhất nhắc đến Hai Bà là Hậu Hán thư của Phạm Diệp (thế kỷ 5), trong phần Nam Man truyện và Mã Viện truyện. Theo đó, Trưng Trắc lấy chồng là Thi Sách, người Chu Diên, và là người rất hùng dũng. Thái thú quận Giao Chỉ là Tô Định dùng pháp luật trói buộc, Trưng Trắc tức giận nên nổi dậy.

Đại Việt sử ký toàn thư, viết hơn một nghìn năm sau, kể rằng Tô Định tham bạo và giết Thi Sách, Trưng Trắc khởi binh để đền nợ nước, trả thù nhà. Sự khác biệt này không nhỏ, và các nhà nghiên cứu đến nay vẫn còn tranh luận việc Thi Sách bị giết trước khởi nghĩa có đúng không, thậm chí cả cách đọc tên ông trong văn bản Hán.

Cuộc khởi nghĩa năm 40 – 43

Năm 40, Hai Bà dấy binh ở Mê Linh. Tô Định bỏ chạy về Nam Hải. Theo cả Hậu Hán thư lẫn sử Việt, các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều hưởng ứng, tổng cộng 65 thành ở vùng Lĩnh Nam về tay nghĩa quân. Trưng Trắc xưng vương, đóng đô ở Mê Linh. Sử Việt chép bà miễn thuế cho dân hai quận Giao Chỉ, Cửu Chân trong hai năm.

Nhà Đông Hán đang bận củng cố sau nội chiến nên mất gần hai năm để phản ứng. Năm 42, Hán Quang Vũ đế cử Mã Viện, được phong Phục Ba tướng quân, cùng Lưu Long dẫn quân sang. Mã Viện tiến theo đường ven biển, vừa đi vừa mở đường núi.

Trận lớn đầu tiên diễn ra ở Lãng Bạc, vùng mà các nhà nghiên cứu thường đặt quanh khu vực Tiên Du (Bắc Ninh) hoặc hồ Tây (Hà Nội), vị trí chính xác còn bàn. Quân Hai Bà thua, rút về Cấm Khê. Đầu năm 43, cuộc kháng cự chấm dứt.

Hai Bà mất như thế nào: hai nguồn, hai câu chuyện

Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa sử Trung Hoa và sử Việt:

• Hậu Hán thư (Mã Viện truyện) chép rằng tháng giêng năm 43, Mã Viện chém Trưng Trắc, Trưng Nhị, gửi đầu về Lạc Dương.
• Truyền thống Việt kể Hai Bà không chịu để rơi vào tay giặc, đã gieo mình xuống sông Hát (đoạn sông Đáy chảy qua vùng Hát Môn).

Không có cách nào kiểm chứng tuyệt đối. Hậu Hán thư có thể muốn làm rõ chiến công của Mã Viện, còn truyền thống Việt thì giữ lại hình ảnh bất khuất. Điều người đọc nên biết là cả hai cách kể cùng tồn tại, và đền Hát Môn ngày nay được xây ở nơi gắn với câu chuyện thứ hai.

Câu chuyện Mã Viện dựng cột đồng với lời nguyền "đồng trụ gãy thì Giao Chỉ diệt" thì là truyền thuyết, xuất hiện trong các sách đời sau, không có trong Hậu Hán thư.

Các nữ tướng của Hai Bà: sử hay thần tích

Ở nhiều làng miền Bắc có đền thờ các nữ tướng được cho là đã theo Hai Bà, như Lê Chân, Thánh Thiên, Bát Nàn và hàng chục người khác. Nguồn về họ chủ yếu là thần tích, ngọc phả của các làng, phần lớn được biên soạn hoặc chép lại vào thời Lê, Nguyễn.

Những tư liệu này rất quý cho việc tìm hiểu tín ngưỡng và ký ức cộng đồng, nhưng không có trong Hậu Hán thư hay Toàn thư như những nhân vật có hành trạng được kiểm chứng. Vì vậy, khi viết về họ, nên nói rõ "theo thần tích làng…" thay vì trình bày như chính sử. Điều chắc chắn hơn là cuộc khởi nghĩa có sự tham gia rộng rãi của các Lạc tướng và cộng đồng địa phương, nên mới lan ra được 65 thành nhanh như vậy.

Bà Triệu và cuộc khởi nghĩa năm 248

Sau Hai Bà Trưng, đất Giao Chỉ trải qua hai thế kỷ đô hộ của nhà Hán rồi đến nhà Ngô thời Tam Quốc. Năm 248, ở quận Cửu Chân (vùng Thanh Hoá ngày nay), một người phụ nữ họ Triệu dấy binh. Sử Việt gọi bà là Triệu Thị Trinh, hay Triệu Ẩu, Bà Triệu.

Toàn thư ghi sự kiện này và trích Giao Chỉ chí, một sách Trung Hoa, mô tả bà là người đàn bà ở trong núi Cửu Chân, vú dài ba thước, không lấy chồng, tụ tập quân đánh phá các quận, thường mặc áo vàng, ngồi trên đầu voi để chiến đấu. Cách mô tả này, với chi tiết kỳ dị, phản ánh cách nhìn của người phương Bắc coi bà như một thủ lĩnh "giặc" lạ lùng. Sử Việt về sau giữ lại hình ảnh cưỡi voi, mặc áo vàng nhưng chuyển sang tôn vinh.

Nhà Ngô cử Lục Dận sang làm Thứ sử Giao Châu. Tam Quốc chí chép Lục Dận dùng cả quân sự lẫn chiêu dụ để dẹp các cuộc nổi dậy ở Giao Chỉ, Cửu Chân năm ấy. Cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu thất bại sau vài tháng. Theo truyền thống Việt, bà mất ở núi Tùng (vùng Hậu Lộc, Thanh Hoá) khi khoảng 23 tuổi.

Câu nói nổi tiếng gán cho Bà Triệu, đại ý muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp cho người, là lời truyền được ghi trong các sách đời sau. Nó không có trong nguồn cổ nhất, nên nên coi là lời tương truyền, dù tinh thần của nó rất phù hợp với hình ảnh bà.

So sánh hai cuộc khởi nghĩa

Góc nhìn hôm nay: đền thờ và cách tìm hiểu

Hai Bà Trưng được thờ ở nhiều nơi. Ba điểm tiêu biểu là đền Hai Bà Trưng ở Mê Linh (Hà Nội), nơi gắn với quê hương và kinh đô xưa; đền Hát Môn (Hà Nội), nơi gắn với truyền thuyết Hai Bà gieo mình xuống sông; và đền Đồng Nhân giữa nội thành Hà Nội. Lễ hội ở các đền này thường diễn ra vào tháng giêng, tháng hai âm lịch.

Đền Bà Triệu ở Thanh Hoá, gần núi Tùng, có lăng mộ và đền thờ, lễ hội vào tháng hai âm lịch.

Lời bình của sử gia Lê Văn Hưu, được Toàn thư chép lại, vẫn là đoạn văn đáng đọc nhất về Hai Bà: ông viết rằng Trưng Trắc, Trưng Nhị là đàn bà, hô một tiếng mà các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố cùng 65 thành ở Lĩnh Ngoại đều hưởng ứng, rồi trách những bậc nam nhi đời sau cúi đầu chịu làm bề tôi phương Bắc. Muốn tìm hiểu kỹ, nên đọc song song bản dịch Hậu Hán thư phần nói về Giao Chỉ và phần Ngoại kỷ của Toàn thư, để thấy hai cách kể khác nhau thế nào. Điều quan trọng nhất có lẽ không phải là chi tiết nào đúng, mà là việc ký ức về những người phụ nữ cầm quân đã được giữ gìn liên tục gần hai nghìn năm.