Trận Bạch Đằng năm 938 là trận Ngô Quyền đánh tan thủy quân Nam Hán ở cửa sông Bạch Đằng, giết chủ tướng Lưu Hoằng Tháo. Chiến thắng này chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc: năm sau, 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa, mở đầu thời kỳ tự chủ lâu dài. Điểm làm nên tên tuổi trận đánh là cách dùng bãi cọc ngầm kết hợp với con nước thủy triều, một cách đánh mà hai thế kỷ rưỡi sau nhà Trần còn dùng lại.
Bối cảnh: từ họ Khúc, họ Dương đến Ngô Quyền
Đầu thế kỷ 10, nhà Đường suy sụp, Trung Hoa chia năm xẻ bảy. Năm 905, Khúc Thừa Dụ, một hào trưởng đất Hồng Châu, tự xưng Tiết độ sứ, nắm quyền cai quản Tĩnh Hải quân. Đây là bước đầu tiên người Việt tự quản trên danh nghĩa vẫn thuộc phương Bắc.
Nhà Nam Hán ở Quảng Châu nổi lên và muốn chiếm lại vùng đất này. Năm 930 họ đánh sang, bắt được Khúc Thừa Mỹ. Năm 931, Dương Đình Nghệ, tướng cũ của họ Khúc, từ Ái châu (vùng Thanh Hoá) đem quân ra đánh đuổi quân Nam Hán, lại tự xưng Tiết độ sứ.
Ngô Quyền (898–944) người Đường Lâm, là con rể của Dương Đình Nghệ và được giao trấn giữ Ái châu. Năm 937, nha tướng Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ để đoạt quyền. Biết mình yếu thế, Kiều Công Tiễn sai người sang cầu cứu Nam Hán. Đây chính là cái cớ để vua Nam Hán Lưu Cung (còn gọi Lưu Nghiễm) đưa quân sang.
Ngô Quyền đem quân từ Ái châu ra Đại La, giết Kiều Công Tiễn trước khi quân Nam Hán kịp đến. Như vậy khi thủy quân Nam Hán tới cửa biển, người họ định cứu đã không còn, còn đối thủ của họ đã nắm trọn quyền chỉ huy.
Kế hoạch bãi cọc
Vua Nam Hán giao cho con trai là Lưu Hoằng Tháo, được phong Giao vương, dẫn thủy quân vượt biển vào sông Bạch Đằng. Bản thân vua Nam Hán đóng quân ở Hải Môn để tiếp ứng.
Đại Việt sử ký toàn thư chép lại lời Ngô Quyền khi bàn với các tướng, đại ý rằng Hoằng Tháo là đứa trẻ dại, đem quân từ xa đến, quân lính còn mỏi mệt, lại nghe Công Tiễn đã chết, không có người làm nội ứng, nên đã mất vía trước. Quân ta sức còn khoẻ, địch với quân mỏi mệt thì tất phá được. Nhưng ông cũng lường đến lợi thế thuyền chiến của địch, và nghĩ ra cách vô hiệu hoá chúng.
Theo Toàn thư, Ngô Quyền sai người đóng cọc lớn, đầu vót nhọn bịt sắt, cắm ở hai bên cửa biển. Khi nước triều lên, cọc chìm dưới nước, thuyền đi qua không thấy. Kế hoạch dựa trên một điều người địa phương biết rất rõ: vùng cửa sông Bạch Đằng có chế độ thủy triều chênh lệch lớn giữa lúc nước lớn và nước ròng.
Diễn biến trận đánh
Trận đánh diễn ra vào cuối năm 938. Các bước có thể tóm lại như sau:
- Nhử địch: lúc nước triều đang lên, Ngô Quyền cho thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả thua chạy vào trong sông. Thủy quân Nam Hán đuổi theo, vượt qua bãi cọc đã chìm dưới nước.
- Chờ con nước: khi nước triều bắt đầu rút, quân Ngô quay lại đánh mạnh từ nhiều phía.
- Bẫy sập: thuyền Nam Hán lùi ra cửa biển thì vướng vào những hàng cọc giờ đã nhô lên. Thuyền vỡ, đắm, binh lính chết đuối rất nhiều.
- Kết thúc: Lưu Hoằng Tháo bị giết trong trận. Vua Nam Hán nghe tin thì thương khóc, thu nhặt quân còn lại rút về.
Số quân hai bên không được sử ghi rõ. Những con số như "trăm vạn" xuất hiện trong lời bình đời sau chỉ là cách nói phóng đại để nhấn mạnh tầm vóc trận đánh, không nên hiểu theo nghĩa đen.
Sau chiến thắng: xưng vương, chọn Cổ Loa
Năm 939, Ngô Quyền xưng vương, không còn nhận chức Tiết độ sứ của phương Bắc nữa. Ông đặt trăm quan, chế định triều nghi, phẩm phục, và chọn Cổ Loa làm kinh đô. Việc chọn Cổ Loa, kinh đô cũ của An Dương Vương, thay vì Đại La, nơi các quan cai trị phương Bắc từng đóng, được nhiều nhà nghiên cứu xem là có dụng ý: nối lại với truyền thống của người Việt trước thời Bắc thuộc.
Sử gia Lê Văn Hưu thời Trần, được Toàn thư dẫn lại, nhận xét rằng Tiền Ngô Vương có thể lấy quân mới họp của đất Việt mà phá được quân của Lưu Hoằng Tháo, mở nước xưng vương, làm cho người phương Bắc không dám lại sang nữa. Ngô Sĩ Liên đời Lê cũng xếp Ngô Quyền vào hàng người có công dựng nước.
Tiếc rằng triều Ngô ngắn. Ngô Quyền mất năm 944, chỉ sáu năm sau chiến thắng. Em vợ ông là Dương Tam Kha cướp ngôi, rồi các con ông giành lại được, nhưng chính quyền trung ương yếu dần và đất nước rơi vào loạn mười hai sứ quân, đến năm 968 Đinh Bộ Lĩnh mới thống nhất lại.
Ba trận Bạch Đằng: điểm giống và khác
Sông Bạch Đằng gắn với nhiều trận đánh lớn. Ít nhất hai trận được sử ghi rõ có dùng bãi cọc là năm 938 và năm 1288. Trận năm 981 thời Lê Hoàn cũng có ghi chép về việc đóng cọc ngăn sông, nhưng quy mô và diễn biến không rõ bằng.
| Năm | Chỉ huy phía Việt | Đối thủ | Cách đánh | Kết quả |
|---|---|---|---|---|
| 938 | Ngô Quyền | Nam Hán, Lưu Hoằng Tháo | Bãi cọc bịt sắt, nhử địch lúc nước lớn, đánh khi nước ròng | Hoằng Tháo tử trận, chấm dứt Bắc thuộc |
| 981 | Lê Hoàn | Tống, cánh thủy quân Lưu Trừng | Đóng cọc ngăn sông, chặn đường thủy | Thủy quân Tống không tiến sâu được |
| 1288 | Trần Hưng Đạo | Nguyên, Ô Mã Nhi | Bãi cọc quy mô lớn, chặn đường rút | Ô Mã Nhi bị bắt, kết thúc kháng chiến lần ba |
Khác biệt lớn nhất: năm 938, bãi cọc chặn quân địch đang tiến vào; năm 1288, bãi cọc chặn quân địch đang rút ra. Nhà Trần rõ ràng đã học từ kinh nghiệm của Ngô Quyền, nhưng áp dụng vào một tình huống ngược lại.
Còn tranh luận: trận 938 diễn ra chính xác ở đâu
Đây là câu hỏi các nhà sử học và khảo cổ học còn tranh luận. Sông Bạch Đằng ngày nay là một nhánh chảy ra biển ở vùng giữa Hải Phòng và Quảng Ninh, nhưng dòng chảy và đường bờ biển đã thay đổi nhiều qua hơn một nghìn năm.
Các bãi cọc tìm thấy ở vùng Quảng Yên như Yên Giang, Đồng Vạn Muối, Đầm Thượng đều được xác định niên đại chủ yếu thuộc thời Trần, tức là trận năm 1288. Bãi cọc của trận năm 938 đến nay chưa được tìm thấy một cách chắc chắn. Một số giả thuyết cho rằng trận 938 diễn ra gần cửa biển hơn, ở vùng mà nay đã bị bồi lấp. Người đọc nên cẩn thận với những bài viết khẳng định chắc vị trí trận 938 bằng hiện vật khảo cổ.
Góc nhìn hôm nay: đến đâu, đọc gì
Ở làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) có lăng và đền thờ Ngô Quyền, cùng làng với đền thờ Phùng Hưng. Đây là nơi giữ ký ức về quê hương của ông, kết hợp được việc tham quan một ngôi làng cổ còn giữ nhiều nhà đá ong.
Khu di tích Bạch Đằng ở Quảng Yên (Quảng Ninh) có bãi cọc được bảo tồn, tượng đài và nhà trưng bày, giúp hình dung cách đánh bằng cọc và thủy triều. Hà Nội và Hải Phòng đều có nhiều đền, đình thờ Ngô Quyền.
Về tài liệu, Toàn thư phần Ngoại kỷ và Bản kỷ đầu là nguồn cơ bản, nên đọc kèm phần bình của Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên. Muốn hiểu thêm phía Nam Hán, có thể tìm các nghiên cứu đối chiếu với Tân Ngũ Đại sử và Tư trị thông giám. Bài học còn nguyên giá trị: người hiểu đất, hiểu nước, hiểu con nước của quê mình có thể bù được phần chênh lệch về binh lực.
Câu hỏi thường gặp
Trận Bạch Đằng năm 938 do ai chỉ huy?
Trận đánh do Ngô Quyền chỉ huy, đánh thủy quân nhà Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo cầm đầu. Lưu Hoằng Tháo tử trận, quân Nam Hán thua lớn và phải rút về. Năm sau, 939, Ngô Quyền xưng vương.
Ngô Quyền dùng cách gì để thắng trận Bạch Đằng?
Ông cho đóng cọc gỗ đầu nhọn bịt sắt dưới lòng sông ở cửa biển. Khi nước triều lên, cọc chìm nên thuyền địch đi qua không biết; khi nước rút, cọc nhô lên làm thuyền địch vỡ và mắc kẹt. Cách đánh kết hợp địa hình và thủy triều này về sau được nhà Trần dùng lại năm 1288.
Vì sao trận Bạch Đằng 938 quan trọng?
Trận đánh chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm. Sau chiến thắng, Ngô Quyền xưng vương, đặt triều nghi riêng và đóng đô ở Cổ Loa. Đây được xem là mốc mở đầu thời kỳ độc lập tự chủ lâu dài của người Việt.
Ngô Quyền quê ở đâu?
Ngô Quyền người Đường Lâm, nay thuộc vùng Sơn Tây của Hà Nội. Ở làng cổ Đường Lâm hiện còn lăng và đền thờ ông. Ông là con rể của Dương Đình Nghệ và từng trấn giữ Ái châu.
Đã tìm thấy bãi cọc của trận Bạch Đằng 938 chưa?
Chưa có bãi cọc nào được xác định chắc chắn là của trận năm 938. Các bãi cọc khai quật ở vùng Quảng Yên chủ yếu có niên đại thời Trần, gắn với trận năm 1288. Vị trí chính xác của trận 938 vẫn đang được nghiên cứu.
