Alexander Đại đế (356–323 TCN) là vua xứ Macedonia, trong khoảng mười một năm đã đánh đổ Đế quốc Ba Tư và đưa quân tới tận lưu vực sông Ấn. Ông chưa thua một trận lớn nào khi trực tiếp chỉ huy, và qua đời ở Babylon năm 32 tuổi. Thứ làm nên tên tuổi ông không chỉ là lòng dũng cảm mà là một đội quân được tổ chức rất kỹ, cộng với lối đánh phối hợp bộ binh và kỵ binh mà người đời sau học theo suốt hai nghìn năm.
Alexander là ai: gốc gác và người thầy Aristotle
Alexander sinh năm 356 TCN ở Pella, kinh đô Macedonia, là con của vua Philippos II và hoàng hậu Olympias. Macedonia khi đó bị các thành bang Hy Lạp coi là vùng biên viễn nửa man di. Chính Philippos đã biến nó thành cường quốc quân sự: ông cải tổ bộ binh, trả lương thường xuyên cho binh lính và dựng một tầng lớp kỵ sĩ quý tộc gắn bó trực tiếp với nhà vua.
Khoảng năm 343 TCN, Philippos mời triết gia Aristotle về dạy con trai. Theo Plutarch, Alexander học văn chương, y thuật, chính trị và mê Iliad của Homer tới mức mang theo bản do Aristotle chú giải trong suốt các chiến dịch. Chuyện ông thuần phục con ngựa Bucephalus khi còn nhỏ cũng do Plutarch kể. Đây là giai thoại đẹp, nhưng nên nhớ Plutarch viết sau sự kiện hơn bốn trăm năm.
Năm 338 TCN, ở trận Chaeronea, Alexander mới 18 tuổi đã chỉ huy cánh kỵ binh đánh tan quân liên minh Thebes và Athens. Hai năm sau, Philippos bị ám sát. Alexander lên ngôi ở tuổi 20, dập ngay các cuộc nổi dậy, và năm 335 TCN san phẳng thành Thebes để răn các thành bang khác.
Ta biết về Alexander từ đâu
Đây là điều người mê sử nên biết trước khi đọc bất cứ giai thoại nào. Mọi ghi chép thời Alexander, kể cả nhật ký hoàng gia và hồi ký của các tướng, đều đã thất truyền. Những gì còn lại được viết muộn hơn rất nhiều:
- Arrian, cuốn Anabasis của Alexander (thế kỷ 2 SCN): được coi là nguồn đáng tin nhất vì dựa chủ yếu vào hồi ký của Ptolemy và Aristobulus, hai người từng theo Alexander.
- Plutarch, Cuộc đời Alexander (khoảng năm 100 SCN): giàu giai thoại về tính cách.
- Diodorus Siculus (quyển 17) và Quintus Curtius Rufus: thuộc dòng tư liệu thích kịch tính, hay phóng đại.
Vì vậy, các con số quân Ba Tư hàng trăm nghìn, thậm chí cả triệu người trong sách cổ, giới nghiên cứu hiện nay đều coi là thổi phồng. Quân Ba Tư đông hơn là chắc chắn, nhưng đông hơn bao nhiêu thì còn tranh cãi.
Cỗ máy chiến tranh Macedonia
Alexander thừa hưởng từ cha một đội quân mà không thành bang Hy Lạp nào có được. Hiểu cấu trúc của nó là hiểu vì sao ông thắng.
| Bộ phận | Đặc điểm | Vai trò trong trận |
|---|---|---|
| Phalanx Macedonia | Bộ binh nặng xếp hàng sâu, cầm giáo dài sarissa khoảng 5–6 mét | "Cái đe": ghim chặt trung quân địch, không cho chúng rút hay xoay |
| Hypaspist | Bộ binh tinh nhuệ, trang bị nhẹ hơn, cơ động hơn | Nối phalanx với kỵ binh, giữ khe hở giữa hai khối |
| Kỵ binh Đồng Đội (Companion) | Kỵ sĩ quý tộc, xếp đội hình mũi nêm | "Cái búa": đâm vào chỗ hở của địch, thường do chính Alexander dẫn đầu |
| Quân nhẹ, cung thủ, lính ném lao | Có cả lính Agrianian thiện chiến vùng núi | Che sườn, đánh quấy, xử lý địa hình khó |
| Kỹ sư công thành | Tháp vây, máy bắn đá xoắn | Hạ những thành kiên cố như Tyre, Gaza |
Nguyên lý "búa và đe" nghe đơn giản, nhưng khó ở chỗ thời điểm. Phalanx phải giữ được trận đủ lâu, còn kỵ binh phải tìm ra đúng khoảnh khắc đội hình địch hở ra. Alexander gần như luôn tự mình chọn khoảnh khắc đó, ở hàng đầu, và nhiều lần bị thương nặng vì thế.
Các mốc chính của cuộc chinh phạt
- 334 TCN: vượt eo Hellespont sang Tiểu Á. Arrian chép quân viễn chinh chỉ hơn 30.000 bộ binh và khoảng 5.000 kỵ binh. Thắng trận sông Granicus, chính ông suýt bị chém chết.
- 333 TCN: trận Issus, đánh bại đích thân vua Darius III trên dải đất hẹp ven biển, nơi quân Ba Tư không tận dụng được số đông. Darius bỏ chạy, để lại cả gia quyến.
- 332 TCN: vây thành đảo Tyre khoảng bảy tháng, cho đắp một con đê nối đất liền ra đảo. Sau đó hạ Gaza, vào Ai Cập không cần đánh.
- 331 TCN: lập thành Alexandria ở Ai Cập. Ngày 1 tháng 10 năm đó thắng trận Gaugamela, trận quyết định số phận Đế quốc Ba Tư.
- 330 TCN: chiếm Persepolis, cung điện bị đốt. Darius bị chính thuộc hạ là Bessus sát hại.
- 329–327 TCN: chiến tranh du kích dai dẳng ở Bactria và Sogdiana (nay thuộc Afghanistan, Uzbekistan). Cưới Roxana, con gái một quý tộc địa phương.
- 326 TCN: vượt sông Hydaspes giữa mùa mưa, đánh bại vua Porus cùng đội voi chiến. Quân lính đến sông Hyphasis thì không chịu đi tiếp.
- 325 TCN: rút về qua sa mạc Gedrosia, tổn thất rất nặng vì đói khát.
- 323 TCN: qua đời ở Babylon vào tháng 6, sau khoảng mười ngày sốt.
Ba trận đánh cho thấy cách Alexander nghĩ
Granicus: tấn công ngay, không chờ
Các tướng già khuyên đợi sáng hôm sau mới vượt sông. Alexander đánh luôn trong chiều hôm đó, khi quân Ba Tư còn đang dàn trận trên bờ dốc. Ông hiểu trận đầu tiên ở đất châu Á quyết định tinh thần cả chiến dịch, và chần chừ là cho đối phương thời gian củng cố.
Tyre: kiên nhẫn khi cần
Người ta hay nhớ Alexander là kẻ đánh nhanh. Nhưng ở Tyre, ông bỏ ra bảy tháng để vây một hòn đảo. Lý do là chiến lược: hạm đội Ba Tư còn dựa vào các cảng Phoenicia, nếu không lấy hết bờ biển thì hậu phương ở Hy Lạp luôn bị đe doạ. Ông chọn đánh hạm đội từ trên bộ.
Hydaspes: đánh lừa bằng thói quen
Porus giữ bờ bên kia với voi chiến, ngựa Macedonia sợ voi nên không thể vượt sông trực diện. Theo Arrian, Alexander cho quân hành động ồn ào dọc bờ sông nhiều đêm liền, khiến Porus mệt mỏi và quen với báo động giả. Rồi một đêm giông, ông vượt sông ở khúc thượng nguồn cách doanh trại một quãng xa. Đây là bài học kinh điển về nghi binh.
Gút Gordium, Siwa và những chuyện nửa sử nửa huyền thoại
Năm 333 TCN, ở Gordium, Alexander được cho xem chiếc gút buộc ách xe cổ mà lời tiên tri nói ai gỡ được sẽ làm chủ châu Á. Bản phổ biến kể ông rút kiếm chém đứt. Nhưng Arrian ghi hai dị bản: có người nói ông chém, Aristobulus thì kể ông rút chốt gỗ của ách xe ra. Vậy "chém gút Gordium" là hình ảnh đã thành điển tích, còn sự thật thì chính người xưa cũng không thống nhất.
Chuyến đi xuyên sa mạc tới đền thần Ammon ở ốc đảo Siwa, nơi tư tế được cho là chào ông như con của thần, có thật. Còn trong đền đã nói gì, Alexander giữ kín, nên mọi lời thuật lại đều là suy đoán.
Cái chết của Alexander cũng vậy. Có thuyết bị đầu độc, có thuyết sốt rét, thương hàn, hoặc cơ thể kiệt quệ sau nhiều vết thương và những trận say kéo dài. Đến nay chưa có kết luận.
Mặt tối và giới hạn của một thiên tài quân sự
Đánh giá Alexander công bằng thì phải kể cả những điều khó nghe. Thebes bị san phẳng, dân bị bán làm nô lệ. Ở Tyre và Gaza, sau khi hạ thành có những cuộc thảm sát. Trong lúc say, ông giết Cleitus, người từng cứu mạng mình ở Granicus. Ông cũng cho xử tử Philotas và ra lệnh giết tướng Parmenion, cha của Philotas.
Về chiến lược, ông giỏi đánh bại quân đội nhưng không kịp dựng một bộ máy cai trị lâu dài. Chính sách hoà trộn Hy Lạp – Ba Tư, như đám cưới tập thể ở Susa năm 324 TCN, gây bất bình trong quân Macedonia. Khi ông chết, đế quốc lập tức bị các tướng chia nhau, mở ra mấy chục năm chiến tranh giữa những người kế vị (Diadochi). Nhà Ptolemy ở Ai Cập, nhà Seleucid ở Trung Đông đều mọc lên từ đó.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ Alexander
- Quân đội tốt được xây trước khi có danh tướng. Không có cải cách của Philippos thì không có Alexander. Người làm tướng thường được nhớ, người đặt nền móng thì hay bị quên.
- Tốc độ là vũ khí, nhưng không phải lúc nào cũng nhanh. Granicus thắng vì đánh ngay; Tyre thắng vì chịu vây bảy tháng. Điều quan trọng là biết mục tiêu chiến lược lúc đó cần gì.
- Thắng trận khác với giữ được thành quả. Mười một năm chinh phạt tan rã gần như ngay khi người cầm đầu mất.
Muốn tìm hiểu thêm, bản dịch Anabasis của Arrian là cửa vào tốt nhất. Ở Hy Lạp, khu khảo cổ Aigai (Vergina) có lăng mộ hoàng gia được nhiều nhà nghiên cứu gắn với Philippos II, và bảo tàng tại chỗ trưng bày đồ tuỳ táng bằng vàng. Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Naples lưu bức tranh khảm Alexander nổi tiếng tìm thấy ở Pompeii, thường được cho là mô tả trận Issus hoặc Gaugamela.
Câu hỏi thường gặp
Alexander Đại đế là ai?
Alexander III (356–323 TCN) là vua Macedonia, con của Philippos II và học trò của Aristotle. Từ năm 334 đến 323 TCN, ông đánh bại Đế quốc Ba Tư và chinh phục vùng đất trải từ Hy Lạp, Ai Cập tới lưu vực sông Ấn.
Alexander Đại đế mất năm bao nhiêu tuổi?
Ông mất tháng 6 năm 323 TCN ở Babylon, khi chưa tròn 33 tuổi. Nguyên nhân cái chết đến nay vẫn tranh cãi, giữa các thuyết bị đầu độc, sốt rét, thương hàn và kiệt sức.
Alexander có từng thua trận nào không?
Theo các nguồn còn lại, ông không thua trận lớn nào khi trực tiếp chỉ huy. Tuy vậy, ông từng chịu tổn thất nặng ngoài chiến trường, nhất là cuộc rút quân qua sa mạc Gedrosia năm 325 TCN, và phải quay về khi binh lính không chịu tiến tiếp ở sông Hyphasis.
Vì sao Alexander thắng được quân Ba Tư đông hơn?
Nhờ phối hợp phalanx giáo dài giữ trung quân với kỵ binh Đồng Đội đánh vào chỗ hở, cùng việc chọn địa hình hẹp để vô hiệu hoá số đông. Ông cũng ra quyết định rất nhanh và trực tiếp dẫn mũi đột phá.
Nguồn sử nào về Alexander đáng tin nhất?
Giới nghiên cứu thường đặt Arrian lên đầu, vì ông dựa vào hồi ký của Ptolemy và Aristobulus, hai người từng theo Alexander. Plutarch, Diodorus và Curtius Rufus bổ sung nhiều chi tiết nhưng cần đọc thận trọng hơn.
