Napoleon và những trận đánh làm nên tên tuổi: từ Toulon tới Waterloo

Napoleon Bonaparte (1769–1821) nổi tiếng nhờ những trận như Toulon, Rivoli, Marengo, Austerlitz, Jena và Wagram, rồi gục ngã ở chiến dịch Nga năm 1812 và trận Waterloo năm 1815. Sức mạnh của ông nằm ở tốc độ hành quân, việc chia quân thành các quân đoàn tự chủ, và khả năng dồn lực vào đúng điểm quyết định. Chính những thứ đó, khi đối thủ học được và khi quy mô chiến tranh vượt quá tầm kiểm soát của một người, cũng là nơi bắt đầu sự sụp đổ.

Napoleon là ai: từ sĩ quan pháo binh đảo Corse tới hoàng đế

Napoleone di Buonaparte sinh ngày 15 tháng 8 năm 1769 ở Ajaccio, đảo Corse, chỉ một năm sau khi đảo này được nhượng cho Pháp. Ông học trường quân sự Brienne rồi trường Quân sự Paris, chọn ngành pháo binh, binh chủng đòi hỏi toán học và kỹ thuật, ít coi trọng dòng dõi hơn kỵ binh.

Cách mạng Pháp năm 1789 mở đường cho những sĩ quan trẻ không xuất thân đại quý tộc. Nhiều sĩ quan cũ bỏ trốn ra nước ngoài, chỗ trống được lấp bằng người có năng lực. Không có cách mạng, khó có Napoleon.

Những trận đầu đời làm nên tên tuổi

Toulon, 1793

Cảng Toulon nổi dậy chống chính quyền cách mạng và mở cửa cho hạm đội Anh vào. Đại uý pháo binh 24 tuổi Bonaparte chỉ ra rằng không cần đánh thẳng vào thành: chỉ cần chiếm các mỏm đất khống chế vịnh, đặt pháo bắn xuống hạm đội, thì quân Anh buộc phải rút và thành sẽ tự đổ. Kế hoạch thành công. Ông được phong chuẩn tướng.

Chiến dịch Ý, 1796–1797

Năm 26 tuổi, Napoleon nhận chỉ huy Đạo quân Ý, một đạo quân thiếu lương, thiếu giày, thiếu lương thực. Trong khoảng một năm, ông tách quân Sardinia khỏi quân Áo rồi đánh bại từng bên, thắng liên tiếp ở Montenotte, Lodi, Castiglione, Arcole, Rivoli. Ở Rivoli tháng 1 năm 1797, ông cơ động lực lượng giữa các cánh quân Áo đang chia rẽ, đánh bại từng cánh trước khi chúng hợp lại. Hoà ước Campo Formio tháng 10 năm 1797 buộc Áo nhượng bộ.

Ai Cập, 1798–1799

Napoleon thắng quân Mamluk ở trận Kim tự tháp tháng 7 năm 1798. Nhưng chỉ vài ngày sau, đô đốc Anh Nelson tiêu diệt hạm đội Pháp ở vịnh Aboukir, cắt đường về của cả đạo quân. Chiến dịch về quân sự là thất bại. Napoleon bỏ quân lại, lén về Pháp và làm cuộc đảo chính 18 tháng Sương mù (tháng 11 năm 1799), trở thành Đệ nhất Tổng tài. Đi kèm quân đội là đoàn học giả mà thành quả nổi tiếng nhất là việc phát hiện phiến đá Rosetta.

Marengo, 1800

Tại Marengo, nước Ý, ngày 14 tháng 6 năm 1800, quân Pháp gần như đã thua vào buổi chiều. Tướng Desaix dẫn quân tới kịp, phản công và tử trận, trận đánh đảo chiều. Bản tin chính thức về sau được sửa lại để làm nổi bật vai trò của Napoleon, một ví dụ sớm về cách ông dùng truyền thông.

Quân đoàn: phát minh tổ chức quan trọng nhất

Năm 1804, Napoleon lên ngôi hoàng đế. Đạo Đại quân (Grande Armée) của ông được chia thành các quân đoàn (corps d'armée), mỗi quân đoàn khoảng 20.000–30.000 người, có đủ bộ binh, kỵ binh, pháo binh, tham mưu riêng. Một quân đoàn đủ sức tự đánh và cầm chân một đạo quân lớn hơn trong một ngày, đợi các quân đoàn khác kéo tới.

Lợi ích là các quân đoàn hành quân trên nhiều con đường song song, đi nhanh hơn và kiếm lương dễ hơn, nhưng vẫn ở đủ gần để dồn lại trong một hai ngày. Đối phương không biết điểm hội quân ở đâu cho tới khi đã muộn. Kiểu bố trí như một chiếc hộp mà mặt nào chạm địch thì ba mặt kia kéo tới gọi là "đội hình tiểu đoàn vuông" (bataillon carré).

Bên cạnh là các thống chế: Davout kỷ luật và giỏi nhất về chiến thuật, Ney can đảm nhưng bốc đồng, Murat chỉ huy kỵ binh, Berthier làm tham mưu trưởng, người biến ý định của Napoleon thành mệnh lệnh cụ thể gửi đi các quân đoàn.

Đỉnh cao 1805–1809

Austerlitz: nhử địch vào chỗ yếu

Ở Austerlitz, nay thuộc Cộng hoà Séc, quân Pháp khoảng 73.000 người đối đầu khoảng 85.000 quân Nga – Áo. Napoleon bỏ cao điểm Pratzen ở trung tâm và để cánh phải mỏng một cách lộ liễu. Quân Đồng minh dồn lực xuống phía nam để cắt đường về Vienna của ông. Cánh phải đó được giữ bởi quân đoàn của Davout, vừa hành quân cấp tốc từ Vienna tới, khoảng 110 km trong chừng hai ngày.

Khi trung tâm Đồng minh đã mỏng vì chuyển quân xuống phía nam, quân đoàn của Soult từ trong sương mù tiến lên chiếm Pratzen, cắt đôi đội hình địch. Đây là trận được dạy nhiều nhất trong các trường quân sự về nghệ thuật nhử đối thủ.

Jena – Auerstedt: khi ông đoán sai mà vẫn thắng

Napoleon tin rằng ở Jena ông đang đánh chủ lực Phổ. Thực ra chủ lực Phổ đang ở Auerstedt, cách đó hơn hai chục km, và chỉ có quân đoàn của Davout chặn trước mặt, khoảng 26.000 người đối đầu khoảng 60.000. Davout vẫn thắng. Trận này cho thấy sức mạnh của hệ thống quân đoàn: ngay cả khi tổng chỉ huy nhầm, cấp dưới vẫn tự xoay xở được.

Bắt đầu sụp đổ: Tây Ban Nha, Nga, Leipzig

• Tây Ban Nha, từ 1808: Napoleon đặt anh trai lên ngôi, gây nên cuộc kháng chiến toàn dân. Chính từ đây mà chữ "guerrilla" (cuộc chiến nhỏ) lan ra thế giới. Quân Anh của Wellington đổ bộ hỗ trợ. Mặt trận này hút hàng trăm nghìn quân Pháp suốt nhiều năm.
• Nga, 1812: Đạo Đại quân vượt sông Neman tháng 6 với khoảng 450.000 người, tính cả quân tiếp viện sau đó thì lên tới khoảng 600.000, nhiều người không phải Pháp. Quân Nga rút lui, đốt phá. Trận Borodino ngày 7 tháng 9 cực kỳ đẫm máu nhưng không phân thắng bại rõ. Napoleon vào Moskva, thành phố bốc cháy, Sa hoàng không chịu đàm phán. Cuộc rút lui trong giá rét, vượt sông Berezina cuối tháng 11, biến đạo quân thành tàn binh. Chỉ một phần nhỏ trở về.
• Leipzig, tháng 10/1813: "Trận chiến các dân tộc", liên quân Nga, Phổ, Áo, Thuỵ Điển đánh bại Napoleon. Năm 1814 ông thoái vị, bị đày ra đảo Elba.

Câu "quân đội hành quân bằng dạ dày" thường được gán cho Napoleon, nhưng không có nguồn gốc chắc chắn, cũng có người gán cho Frederick Đại đế. Ý câu nói thì đúng với số phận năm 1812: thiếu lương, thiếu ngựa, đạo quân tự tan rã trước cả khi bị đánh bại.

Waterloo và Một trăm ngày

Tháng 3 năm 1815, Napoleon trốn khỏi Elba, trở lại Paris không tốn một phát súng. Ông chủ động tấn công trước khi liên quân kịp tập hợp. Ngày 16 tháng 6, ông thắng quân Phổ ở Ligny nhưng không tiêu diệt được. Ngày 18 tháng 6 ở Waterloo, nay thuộc Bỉ, ông đánh quân Anh – Hà Lan – Đức của Wellington.

Mưa đêm trước làm đất lầy, trận đánh bắt đầu muộn. Các đợt tấn công vào trang trại Hougoumont và La Haye Sainte, rồi những đợt xung phong kỵ binh của Ney không có bộ binh đi kèm, đều không phá được thế trận Anh. Chiều tối, quân Phổ của Blücher kéo tới đánh vào sườn phải quân Pháp. Đợt tấn công cuối của Cận vệ Hoàng gia bị đẩy lui, quân Pháp tan vỡ. Napoleon thoái vị lần thứ hai, bị đày ra đảo Saint Helena giữa Nam Đại Tây Dương và mất ở đó ngày 5 tháng 5 năm 1821.

Góc nhìn hôm nay: Napoleon dạy gì

• Tổ chức thắng trước khi trận đánh bắt đầu. Ulm gần như là chiến thắng bằng hành quân, không phải bằng giao chiến.
• Trao quyền cho cấp dưới có năng lực. Jena – Auerstedt cho thấy một hệ thống tốt bù được cho sai lầm của người đứng đầu.
• Đối thủ biết học. Đến 1813, Áo, Phổ, Nga cũng đã lập quân đoàn, có tham mưu giỏi, có quân đông hơn. Lợi thế tổ chức không giữ được mãi.
• Đừng mở hai mặt trận cùng lúc. Tây Ban Nha và Nga cùng lúc đã hút cạn sức Pháp.

Muốn tìm hiểu thêm, các cuốn kinh điển là Các chiến dịch của Napoleon của David Chandler và tiểu sử Napoleon Đại đế của Andrew Roberts. Bàn về chiến tranh của Clausewitz, người từng đánh Napoleon trong quân Phổ và Nga, là tác phẩm lý luận rút từ chính các cuộc chiến này. Ở Paris, Điện Invalides có lăng mộ Napoleon và Bảo tàng Quân đội. Chiến trường Waterloo ở Bỉ có đồi Sư Tử, đài tưởng niệm dựng sau trận, cùng một bảo tàng chuyên đề.