Julius Caesar (100–44 TCN) là chính khách và danh tướng La Mã, người chinh phục xứ Gaul trong tám năm, rồi thắng cuộc nội chiến chống Pompey để nắm quyền tối cao ở La Mã. Tài cầm quân của ông nằm ở tốc độ, khả năng xoay xở khi bị dồn vào thế khó, và mối gắn bó đặc biệt với binh lính. Ông bị ám sát ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN, nhưng con đường ông mở ra đã dẫn La Mã từ cộng hoà sang đế chế.
Caesar là ai: từ quý tộc sa sút tới chấp chính quan
Gaius Julius Caesar sinh năm 100 TCN trong một gia tộc quý tộc lâu đời nhưng không còn giàu có. Dượng của ông là Gaius Marius, viên tướng từng cải tổ quân đội La Mã. Khi Sulla, đối thủ của Marius, lên nắm quyền và lập danh sách thanh trừng, Caesar trẻ tuổi bị buộc ly dị vợ là con gái của Cinna, phe Marius. Ông từ chối và phải trốn khỏi La Mã một thời gian.
Một giai thoại được Plutarch và Suetonius kể: khoảng năm 75 TCN, Caesar bị hải tặc bắt ở biển Aegea. Khi biết tiền chuộc chúng đòi, ông bảo chúng đòi quá ít. Trong lúc bị giam, ông đùa sẽ quay lại đóng đinh cả bọn. Được thả, ông tập hợp thuyền, bắt lại và hành quyết chúng thật. Chuyện có nguồn cổ rõ ràng, dù chi tiết có thể đã được tô vẽ.
Caesar leo dần các nấc quan chức: quan tài chính, quan thị chính, đại tư tế năm 63 TCN, quan pháp chính, thống đốc Tây Ban Nha. Năm 60 TCN, ông bắt tay với Pompey, danh tướng lừng lẫy nhất thời đó, và Crassus, người giàu nhất La Mã, lập thành liên minh mà hậu thế gọi là Tam hùng thứ nhất. Năm 59 TCN ông làm chấp chính quan, rồi nhận quyền cai quản xứ Gaul.
Chiến tranh xứ Gaul (58–50 TCN)
Gần như mọi thứ ta biết về cuộc chiến này đến từ chính Commentarii de Bello Gallico (Bàn về chiến tranh xứ Gaul) do Caesar viết. Ông viết ở ngôi thứ ba, giọng điềm tĩnh, gọn gàng, đến nay vẫn là sách học tiếng Latin kinh điển. Nhưng cần nhớ đây là văn bản tự bào chữa gửi về La Mã: con số địch luôn rất đông, còn những thất bại của ông được kể nhẹ đi.
Các mốc chính
- 58 TCN: chặn cuộc di cư của người Helvetii, đánh bại thủ lĩnh German Ariovistus.
- 57 TCN: chinh phục các bộ lạc Belgae ở phía bắc. Trận sông Sabis, quân La Mã bị đánh úp khi đang dựng trại; Caesar phải tự cầm khiên xông lên hàng đầu để giữ trận.
- 56 TCN: đánh bại người Veneti ven biển Đại Tây Dương bằng hải chiến, dùng móc liềm cắt dây buồm thuyền địch.
- 55 TCN: bắc cầu gỗ qua sông Rhine trong khoảng mười ngày, dẫn quân sang bờ đông rồi quay về và phá cầu. Cùng năm, lần đầu đổ bộ lên đảo Anh.
- 54 TCN: đổ bộ đảo Anh lần hai, lớn hơn, nhưng không lập vùng chiếm đóng lâu dài.
- 52 TCN: cuộc nổi dậy lớn do Vercingetorix lãnh đạo. Caesar thua ở Gergovia, rồi thắng quyết định ở Alesia.
Alesia: vây kẻ vây mình
Vercingetorix rút vào thành trên đồi Alesia với khoảng tám vạn quân, theo con số của Caesar. Caesar cho đào một vòng công sự quanh thành dài khoảng 11 dặm La Mã, rồi thêm một vòng thứ hai hướng ra ngoài dài khoảng 14 dặm, để chống đạo quân cứu viện của người Gaul sắp tới. Giữa hai vòng là quân La Mã, vừa vây vừa bị vây.
Công sự gồm hào, tường đất, tháp gỗ, và những lớp bẫy chông, cọc nhọn giấu dưới hố, mà chính Caesar mô tả trong sách. Quân cứu viện tấn công nhiều đợt, có lúc gần phá vỡ phòng tuyến. Caesar đích thân dẫn quân dự bị, kỵ binh German đánh vòng ra sau quân cứu viện. Vercingetorix đầu hàng. Ông bị giam sáu năm ở La Mã, rồi bị đem diễu trong lễ khải hoàn và xử tử.
Khảo cổ ở Alise-Sainte-Reine, nước Pháp, từ thời Napoleon III cho tới các cuộc khai quật Pháp – Đức thập niên 1990 đã tìm thấy dấu vết hào, công sự và vũ khí, xác nhận phần lớn mô tả của Caesar dù không phải mọi số đo đều khớp.
Cái giá của cuộc chinh phục rất lớn. Plutarch viết Caesar đã giết một triệu người và bắt một triệu người làm nô lệ. Các nhà sử học hiện đại cho rằng con số này nên đọc như ước lượng tròn của người xưa, nhưng thừa nhận quy mô tàn phá là khủng khiếp.
Vượt sông Rubicon và cuộc nội chiến
Khi nhiệm kỳ ở Gaul gần hết, phe đối lập ở Viện Nguyên lão, giờ có Pompey đứng về phía họ, đòi Caesar giải giáp và về La Mã với tư cách thường dân, nơi ông sẽ bị đem ra xét xử. Tháng 1 năm 49 TCN, Caesar dẫn một quân đoàn vượt sông Rubicon, ranh giới giữa tỉnh của ông và nước Ý. Mang quân vượt sông là phạm luật, tức là tuyên chiến.
Câu "Alea iacta est" (Súc sắc đã gieo) do Suetonius chép. Plutarch thì kể Caesar nói bằng tiếng Hy Lạp, trích một câu thơ của kịch tác gia Menander, nghĩa là "hãy để súc sắc được gieo". Ý chung giống nhau, lời chính xác thì có hai dị bản.
| Năm | Sự kiện | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| 49 TCN | Chiếm nước Ý, đánh phe Pompey ở Tây Ban Nha (trận Ilerda) | Thắng chủ yếu bằng cơ động và cắt nguồn nước, ít đổ máu |
| 48 TCN | Thua ở Dyrrhachium, rồi thắng lớn ở Pharsalus | Pompey chạy sang Ai Cập và bị giết ở đó |
| 48–47 TCN | Chiến tranh Alexandria | Caesar bị vây trong thành, đứng về phía Cleopatra |
| 47 TCN | Thắng vua Pharnaces II ở Zela | Trận chóng vánh sinh ra câu "Veni, vidi, vici" |
| 46 TCN | Thắng ở Thapsus, châu Phi | Cato Trẻ tự sát ở Utica |
| 45 TCN | Thắng ở Munda, Tây Ban Nha | Trận cuối của nội chiến, rất ác liệt |
Pharsalus: hàng quân thứ tư
Năm 48 TCN ở Pharsalus, Hy Lạp, Pompey có quân số đông hơn, đặc biệt mạnh hơn hẳn về kỵ binh. Kế hoạch của Pompey là dùng kỵ binh tràn qua cánh phải của Caesar rồi đánh vào sau lưng.
Caesar đoán được. Ông rút từ hàng thứ ba của mỗi quân đoàn ra một số đội, lập thành một hàng thứ tư bí mật đặt chéo sau cánh phải. Khi kỵ binh Pompey đẩy lui kỵ binh của Caesar và lao tới, hàng quân này bất ngờ xông ra. Theo Plutarch, binh lính được dặn đâm giáo nhắm vào mặt kỵ sĩ. Kỵ binh Pompey vỡ, bỏ chạy, và cánh quân này của Caesar vòng ra đánh sườn trái đối phương. Một sự chuẩn bị nhỏ, đặt đúng chỗ, đã lật ngược trận đánh.
Vì sao binh lính theo Caesar
- Ông chia sẻ gian khổ. Suetonius kể Caesar thường đi bộ đầu hàng quân, đầu trần dưới nắng mưa, và vượt sông bằng cách bơi hoặc dựa vào phao da.
- Ông gọi lính là "chiến hữu" (commilitones), thay vì "binh lính".
- Ông thưởng hậu và đúng hạn, cả tiền lẫn chiến lợi phẩm.
- Ông biết dùng cả sự xấu hổ. Khi quân đoàn Thứ Mười, đơn vị ông tin nhất, đòi giải ngũ năm 47 TCN, ông chỉ gọi họ là "công dân" (quirites) thay vì "chiến hữu". Theo Suetonius, chỉ một chữ đó đủ khiến họ xin được tiếp tục phục vụ.
Mặt trái là các quân đoàn trung thành với cá nhân Caesar hơn là với nhà nước. Đó chính là thứ làm cho nền cộng hoà sụp đổ.
Ngày rằm tháng Ba và di sản
Đầu năm 44 TCN, Caesar được phong độc tài trọn đời. Với giới quý tộc bảo vệ cộng hoà, điều đó không chấp nhận được. Ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN, một nhóm nghị sĩ do Brutus và Cassius cầm đầu đâm chết ông trong buổi họp Viện Nguyên lão. Suetonius đếm được 23 vết đâm. Câu "Cả con nữa sao, Brutus?" quen thuộc thật ra phổ biến nhờ kịch của Shakespeare; Suetonius ghi rằng có người kể Caesar nói bằng tiếng Hy Lạp "Cả con nữa sao, con trai?", nhưng chính ông cũng cho là ông không nói gì.
Những kẻ ám sát muốn cứu cộng hoà, nhưng cái chết của Caesar mở ra một vòng nội chiến mới. Người thắng cuối cùng là Octavian, cháu và con nuôi của ông, về sau thành Augustus, hoàng đế đầu tiên của La Mã. Chữ "Caesar" trở thành tước hiệu, rồi sinh ra "Kaiser" của Đức và "Tsar" của Nga.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ Caesar
- Tốc độ ra quyết định. Caesar thường hành động trước khi đối phương kịp phối hợp, như cuộc tiến quân thần tốc vào nước Ý năm 49 TCN.
- Đứng dậy sau thất bại. Ông thua ở Gergovia và Dyrrhachium, nhưng rút lui có trật tự, giữ được quân, rồi thắng ở Alesia và Pharsalus.
- Người viết sử cho mình. Caesar hiểu rằng kể lại chiến thắng ra sao cũng quan trọng như chiến thắng. Đọc Chiến tranh xứ Gaul nên vừa học vừa hoài nghi.
Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc chính Chiến tranh xứ Gaul và Nội chiến của Caesar, rồi đối chiếu với tiểu sử Caesar trong Mười hai hoàng đế La Mã của Suetonius và Những cuộc đời song hành của Plutarch. Ở Pháp, bảo tàng – công viên khảo cổ MuséoParc Alésia tại Alise-Sainte-Reine có phục dựng một đoạn công sự vây thành. Ở Rome, nơi Caesar bị giết nằm trong khu Largo di Torre Argentina, cạnh di tích Nhà hát Pompey.
Câu hỏi thường gặp
Julius Caesar là ai?
Julius Caesar (100–44 TCN) là chính khách và tướng lĩnh La Mã, người chinh phục xứ Gaul (gần tương ứng nước Pháp, Bỉ ngày nay) và thắng cuộc nội chiến chống Pompey. Ông làm độc tài La Mã trước khi bị ám sát năm 44 TCN.
Julius Caesar có phải là hoàng đế La Mã không?
Không. Caesar giữ chức độc tài, không mang tước hoàng đế. Hoàng đế đầu tiên của La Mã là Augustus, cháu và con nuôi của ông, lên nắm quyền năm 27 TCN.
Vượt sông Rubicon nghĩa là gì?
Năm 49 TCN, Caesar dẫn quân vượt sông Rubicon vào nước Ý, vi phạm luật cấm thống đốc mang quân về đất Ý, mở đầu cuộc nội chiến. Từ đó "vượt Rubicon" chỉ một quyết định không thể quay đầu.
"Veni, vidi, vici" nghĩa là gì?
Câu tiếng Latin này nghĩa là "Ta đến, ta thấy, ta thắng". Caesar dùng nó sau khi thắng nhanh vua Pharnaces II ở Zela năm 47 TCN; Suetonius ghi câu này được giương lên trong lễ khải hoàn, Plutarch nói ông viết trong một bức thư.
Caesar bị ám sát vì sao?
Một nhóm nghị sĩ do Brutus và Cassius cầm đầu tin rằng Caesar đang biến mình thành vua và phá huỷ nền cộng hoà, nhất là sau khi ông nhận chức độc tài trọn đời. Họ giết ông ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN.
