Hannibal vượt dãy Alps vào mùa thu năm 218 TCN, dẫn quân Carthage cùng voi chiến từ Tây Ban Nha sang tấn công La Mã từ phía bắc nước Ý. Theo sử gia Polybius, riêng chặng qua núi mất khoảng mười lăm ngày, và khi xuống tới đồng bằng sông Po ông chỉ còn khoảng 20.000 bộ binh và 6.000 kỵ binh. Đó là một canh bạc táo bạo hiếm có: chấp nhận mất gần nửa quân để đánh vào nơi La Mã không ngờ tới.
Hannibal là ai và vì sao phải vượt Alps
Hannibal Barca sinh năm 247 TCN, con của Hamilcar Barca, viên tướng Carthage từng đánh La Mã ở Sicily trong Chiến tranh Punic lần thứ nhất (264–241 TCN). Thua trận, Carthage mất Sicily rồi mất luôn Sardinia. Gia tộc Barca sang Tây Ban Nha dựng một vùng đất mới giàu mỏ bạc và đông lính đánh thuê.
Polybius chép lại lời chính Hannibal kể khi về già: năm chín tuổi, trước khi theo cha sang Tây Ban Nha, cậu bé được cha bắt đặt tay lên bàn thờ thề không bao giờ làm bạn với La Mã. Đây là một trong số ít giai thoại về tuổi thơ Hannibal có nguồn gốc khá rõ ràng.
Năm 221 TCN, khi người anh rể Hasdrubal "Đẹp trai" bị ám sát, quân đội ở Tây Ban Nha tôn Hannibal làm chỉ huy lúc ông mới 26 tuổi. Năm 219 TCN, ông vây và hạ thành Saguntum, đồng minh của La Mã, sau khoảng tám tháng. La Mã tuyên chiến. Chiến tranh Punic lần thứ hai bắt đầu.
Vì sao không đi đường biển? Vì sau cuộc chiến trước, La Mã làm chủ Địa Trung Hải. Chở cả một đạo quân cùng ngựa và voi qua biển là tự nộp mình cho hạm đội địch. Đi đường bộ vòng qua miền nam xứ Gaul rồi vượt Alps thì dài và hiểm, nhưng La Mã không chặn được. Hannibal còn tính đến một điều nữa: người Gaul ở miền bắc nước Ý vừa bị La Mã đánh chiếm, họ sẽ là nguồn quân bổ sung.
Lộ trình từ Tây Ban Nha tới đồng bằng sông Po
- Mùa xuân 218 TCN: xuất phát từ Tân Carthage (nay là Cartagena). Polybius ghi con số ban đầu 90.000 bộ binh, 12.000 kỵ binh; nhiều nhà nghiên cứu cho là quá cao.
- Vượt sông Ebro và dãy Pyrenees: để lại một phần quân giữ vùng mới chiếm, cho một số đơn vị không muốn đi về nhà. Polybius ghi còn khoảng 50.000 bộ binh, 9.000 kỵ binh.
- Vượt sông Rhône: bộ lạc địa phương chặn bờ bên kia. Hannibal cho một cánh quân vòng lên thượng nguồn vượt sông, đánh tập hậu, còn voi được đưa qua bằng bè lớn phủ đất cho giống mặt đất.
- Tránh quân La Mã: chấp chính quan Publius Cornelius Scipio đổ bộ gần cửa sông Rhône để chặn, nhưng tới nơi thì Hannibal đã đi trước ba ngày đường lên phía bắc.
- Mùa thu 218 TCN: vượt Alps.
Mười lăm ngày trên núi: chuyện gì đã xảy ra
Tường thuật chi tiết nhất là của Polybius, quyển 3. Ông viết khoảng 70 năm sau, đã đọc tư liệu của cả hai phía và tự mình đi lại một phần con đường. Livy viết muộn hơn, sinh động hơn, nhưng thêm nhiều chi tiết khó kiểm chứng.
Phục kích ở hẻm núi
Các bộ lạc Allobroges và những bộ lạc núi khác đánh chặn ở những đoạn đèo hẹp. Có lúc họ giả vờ hoà hảo, dẫn đường, rồi phục kích từ trên cao, lăn đá xuống đoàn quân. Ngựa thồ và lừa trượt chân rơi xuống vực kéo theo hàng hoá. Polybius nhận xét rằng voi lại có ích theo cách không ngờ: người núi sợ con vật lạ nên không dám đến gần đoạn có voi.
Tuyết và đoạn đường lở
Polybius ghi đoàn quân lên tới đỉnh đèo vào thời điểm chòm sao Tua Rua (Pleiades) sắp lặn, tức khoảng cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11. Tuyết mới phủ lên lớp băng cũ. Khi xuống dốc, họ gặp một đoạn đường bị lở, voi và ngựa không qua được. Quân lính phải đào bạt sườn núi làm lại đường, mất nhiều ngày.
Chuyện giấm và lửa phá đá
Livy kể Hannibal cho chặt cây đốt nóng tảng đá rồi đổ giấm vào cho nứt vỡ. Polybius hoàn toàn không nhắc chuyện này. Về kỹ thuật, nung nóng rồi làm lạnh đột ngột để phá đá là cách người xưa có biết, nhưng lượng giấm cần thiết thì khó hình dung. Nên coi đây là chi tiết còn tranh cãi.
Khi xuống tới đồng bằng, quân Carthage kiệt sức. Con số 20.000 bộ binh và 6.000 kỵ binh, Polybius nói ông lấy từ tấm bia đồng chính Hannibal cho dựng ở mũi Lacinium, miền nam nước Ý. So với lúc rời Tây Ban Nha, ông đã mất một phần rất lớn quân số trên đường, cả vì chiến đấu, bệnh tật, đào ngũ lẫn lạnh giá.
Hannibal đi qua đèo nào: câu hỏi hai nghìn năm
Không nguồn cổ nào gọi tên con đèo theo cách ta có thể khớp chắc chắn với bản đồ ngày nay. Từ thời La Mã, người ta đã tranh luận. Các ứng viên thường được nêu:
| Đèo | Lý lẽ ủng hộ | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Col de la Traversette | Rất cao, dốc phía Ý khớp với mô tả đoạn đường lở; năm 2016 một nhóm nghiên cứu công bố lớp đất bị xáo trộn có dấu vết vi sinh từ phân ngựa, niên đại khoảng thế kỷ 2 TCN | Đường quá hiểm cho cả đoàn quân lớn; kết quả phân tích còn bị chất vấn |
| Col du Clapier | Từ đỉnh có thể nhìn xuống đồng bằng Ý, khớp với chi tiết Hannibal chỉ cho quân xem đất Ý | Chưa có bằng chứng khảo cổ trực tiếp |
| Mont Cenis | Có vùng bằng phẳng đủ rộng để đóng quân trên cao | Không nhìn thấy đồng bằng từ đỉnh |
| Little St Bernard, Montgenèvre | Đường qua lại phổ biến thời cổ | Khó khớp với lộ trình dọc sông Rhône mà Polybius mô tả |
Kết luận thẳng thắn là chưa ai chứng minh được. Chưa từng tìm thấy di vật chắc chắn của quân Hannibal trên bất kỳ đèo nào. Ai nói khác là đang nói chắc hơn bằng chứng cho phép.
Sau Alps: ba trận thắng làm La Mã chao đảo
Chỉ vài tháng sau khi xuống núi, Hannibal liên tiếp thắng lớn:
- Trebia, tháng 12 năm 218 TCN: khiêu khích quân La Mã lội qua dòng sông lạnh giá giữa sáng sớm khi chưa ăn sáng, trong khi quân Carthage đã ăn no, xoa dầu giữ ấm. Một cánh phục binh do Mago, em trai Hannibal, nấp ở lòng suối đánh vào sau lưng.
- Hồ Trasimene, năm 217 TCN: phục kích cả một đạo quân La Mã đang hành quân trong sương sớm trên dải đất hẹp giữa hồ và đồi. Chấp chính quan Flaminius tử trận.
- Cannae, ngày 2 tháng 8 năm 216 TCN: trận bao vây kinh điển, tiêu diệt phần lớn đạo quân La Mã lớn nhất từng được huy động tới lúc đó.
Trên đường đi qua vùng đầm lầy sông Arno mùa xuân 217 TCN, Hannibal bị nhiễm trùng mắt và mất thị lực một bên. Phần lớn voi chiến đã chết vì giá rét sau Trebia.
Vì sao thắng nhiều mà vẫn thua cuộc chiến
Hannibal ở lại nước Ý mười lăm năm, gần như không thua một trận lớn nào, nhưng không hạ được La Mã. Có mấy lý do chính:
- Không có công cụ công thành. Ông không mang theo được đội vây thành qua núi, nên không thể đánh thẳng vào La Mã.
- Đồng minh La Mã phần lớn không bỏ đi. Ông hy vọng các thành ở Ý sẽ quay sang phía mình. Capua và một số thành miền nam có làm vậy, nhưng các thuộc địa La Mã và miền trung vẫn trung thành.
- La Mã đổi cách đánh. Quintus Fabius Maximus theo chiến lược tránh giao chiến lớn, bám theo, cắt nguồn lương. Ban đầu bị chế nhạo là "Kẻ trì hoãn", về sau chính cách này giữ được nước.
- Tiếp viện không tới. Năm 207 TCN, em ông là Hasdrubal vượt Alps mang quân sang hỗ trợ nhưng bị đánh tan ở sông Metaurus trước khi hai anh em kịp hội quân.
Livy chép câu viên tướng kỵ binh Maharbal nói sau Cannae: "Hannibal, ông biết cách giành chiến thắng, nhưng không biết cách dùng chiến thắng." Câu này chỉ có ở Livy, viết gần hai thế kỷ sau, nên nên coi là lời được gán, không phải ghi âm. Còn câu hỏi Hannibal có nên tiến thẳng về La Mã sau Cannae hay không thì đến nay giới sử học vẫn chia hai phe.
Năm 203 TCN, Hannibal bị gọi về cứu Carthage khi Scipio đổ bộ lên châu Phi. Năm 202 TCN ông thua ở Zama. Về sau ông làm chính trị ở Carthage, rồi lưu vong, phục vụ vua Antiochus III, cuối cùng uống thuốc độc tự vẫn ở xứ Bithynia, khoảng năm 183–181 TCN, để không bị giao nộp cho La Mã.
Góc nhìn hôm nay: bài học từ cuộc vượt núi
- Đường khó nhất có khi là đường an toàn nhất. Hannibal chọn lộ trình đối phương cho là không thể đi được, và vì thế không bị chặn.
- Tính chi phí trước. Mất gần nửa quân là cái giá rất đắt. Một kế hoạch táo bạo vẫn phải biết mình trả bao nhiêu để đổi lấy gì.
- Thắng trận không thay được chiến lược. Hannibal thắng trên chiến trường nhưng thiếu hậu cần, thiếu tiếp viện và tính sai về lòng trung thành của đồng minh La Mã.
Muốn đọc thêm, nên bắt đầu từ quyển 3 bộ Lịch sử của Polybius, rồi so với quyển 21 của Livy để thấy hai cách kể khác nhau thế nào. Người đi du lịch vùng Alps giữa Pháp và Ý có thể gặp nhiều nơi tự nhận là "đường Hannibal"; cứ thưởng ngoạn phong cảnh, nhưng nhớ rằng chưa đèo nào được chứng minh. Ở Tunisia, khu di tích Carthage gần thủ đô Tunis có bến cảng quân sự hình tròn và bảo tàng giới thiệu nền văn minh Punic.
Câu hỏi thường gặp
Hannibal vượt dãy Alps năm nào?
Hannibal vượt Alps vào mùa thu năm 218 TCN, đầu Chiến tranh Punic lần thứ hai. Theo Polybius, ông lên tới đỉnh đèo khoảng cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11, và chặng vượt núi kéo dài khoảng mười lăm ngày.
Hannibal mang bao nhiêu voi qua Alps?
Các nguồn thường nêu con số 37 con voi. Phần lớn sống sót qua núi nhưng chết dần vì giá rét sau trận Trebia mùa đông năm 218 TCN, chỉ còn rất ít con.
Hannibal đi qua đèo nào trên dãy Alps?
Đến nay chưa xác định được. Các ứng viên chính là Col de la Traversette, Col du Clapier, Mont Cenis, Little St Bernard và Montgenèvre. Chưa có di vật khảo cổ nào chứng minh chắc chắn.
Vì sao Hannibal không đi đường biển sang Ý?
Vì La Mã làm chủ Địa Trung Hải sau Chiến tranh Punic lần thứ nhất. Đường bộ qua xứ Gaul và Alps tránh được hạm đội La Mã và cho phép ông tuyển thêm người Gaul ở miền bắc nước Ý.
Vì sao Hannibal không đánh thẳng vào thành La Mã?
Ông không có đủ công cụ và quân số để vây một thành phố lớn, kiên cố như La Mã, lại không có hậu phương tiếp tế gần. Ông chọn cách lôi kéo đồng minh của La Mã nhưng phần lớn họ không bỏ đi.
