Thành Cổ Loa: cấu trúc ba vòng thành, truyền thuyết và khảo cổ học

Thành Cổ Loa là toà thành đất cổ nhất còn dấu vết rõ ràng ở Việt Nam, nằm ở ngoại thành phía bắc Hà Nội, gắn với An Dương Vương và nước Âu Lạc khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên. Thành có ba vòng tường đất lồng nhau, mỗi vòng có hào nước bao quanh nối vào sông Hoàng Giang. Khảo cổ học xác nhận thành được đắp thật, có quy mô lớn, nhưng nhiều chi tiết như nỏ thần hay rùa vàng là truyền thuyết.

Cổ Loa ở đâu và vì sao được chọn

Cổ Loa nằm trên vùng đất cao ven sông Hoàng Giang, một nhánh nối với sông Hồng và sông Cầu, thuộc vùng Đông Anh ở phía bắc Hà Nội ngày nay. Ở thời cổ, đây là điểm giao giữa vùng trung du và đồng bằng, đường thuỷ đi được về nhiều ngả.

Vị trí ấy cho người giữ thành ba lợi thế. Thứ nhất, đất gò cao, ít ngập. Thứ hai, sông Hoàng Giang vừa là nguồn nước cho hào, vừa là đường cho thuyền chiến ra vào. Thứ ba, từ đây có thể kiểm soát cả vùng đồng bằng phía nam lẫn đường lên trung du phía bắc. Nói cách khác, người xây Cổ Loa không chỉ dựng tường mà chọn một nút giao thông để giữ.

Cấu trúc ba vòng thành

Điểm làm Cổ Loa khác hẳn các thành về sau là ba vòng tường đất lồng nhau, mỗi vòng có hào riêng. Các con số dưới đây là số đo thường được giới nghiên cứu dẫn lại; đo theo cách khác nhau sẽ lệch vài trăm mét.

Tường thành là đất đắp, chân rộng hàng chục mét, đoạn còn cao nhất ngày nay vào khoảng 8–12 m. Ngoài tường là hào. Hào các vòng thông với nhau và thông ra sông, nên thuyền có thể đi vòng quanh thành. Đây là chi tiết quan trọng: Cổ Loa không chỉ là thành trên cạn mà còn là một căn cứ thuỷ quân.

Những ụ nhô ra ngoài tường

Dọc thành Trung và thành Ngoại có những ụ đất nhô ra khỏi mặt tường, dân gian gọi là "hoả hồi". Ụ nhô ra cho phép người đứng trên đó bắn chéo dọc chân tường, nơi kẻ địch đang áp sát mà người đứng thẳng trên tường khó nhìn thấy. Nguyên lý này về sau xuất hiện ở rất nhiều thành trên thế giới. Việc Cổ Loa đã có nó cho thấy người đắp thành hiểu rõ cách thành bị tấn công.

Cửa thành lệch nhau

Cửa của ba vòng thành không thẳng hàng. Kẻ vào được cửa ngoài phải đi vòng trong khoảng giữa hai tường mới tới cửa trong, và suốt quãng đó lộ lưng cho người trên tường. Đây là kiểu bố trí khiến số đông khó dồn lên một lúc.

Sử cũ chép gì về An Dương Vương xây thành

Đại Việt sử ký toàn thư (thế kỷ 15) xếp An Dương Vương vào kỷ nhà Thục, cho trị vì từ năm 257 đến 208 trước Công nguyên. Toàn thư chép vua đắp thành ở Phong Khê, thành xoắn như hình con ốc nên gọi là Loa Thành. Chữ "Loa" (con ốc) từ đó thành tên gọi phổ biến.

Cũng theo Toàn thư và sách Lĩnh Nam chích quái, thành đắp đến đâu lở đến đó, cho đến khi có thần Kim Quy (rùa vàng) hiện lên giúp, thành mới xây xong. Thần để lại cái vuốt làm lẫy nỏ, nỏ ấy bắn một phát chết nhiều người. Sau đó Triệu Đà cầu hôn cho con là Trọng Thuỷ, Trọng Thuỷ lừa Mỵ Châu đổi lẫy nỏ, và Âu Lạc mất nước.

Cần tách hai lớp. Lớp sử: có một nhà nước Âu Lạc, có thành Cổ Loa, có cuộc xung đột với Triệu Đà ở Nam Việt. Sử ký của Tư Mã Thiên (thiên Nam Việt liệt truyện) cũng chép việc Triệu Đà dùng uy binh và của cải khiến các vùng Mân Việt, Tây Âu, Lạc phải lệ thuộc. Lớp truyền thuyết: rùa vàng, vuốt thần, nỏ bắn một phát chết vạn người. Năm tháng chính xác của An Dương Vương và năm mất nước cũng còn tranh cãi; nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng Âu Lạc rơi vào tay Triệu Đà khoảng đầu thế kỷ 2 trước Công nguyên chứ không đúng mốc 208.

Khảo cổ học tìm thấy gì

Nếu chỉ có truyền thuyết, người ta có thể nghi Cổ Loa là thành đời sau. Nhưng đất Cổ Loa cho ra những hiện vật thuyết phục.

• Kho mũi tên đồng Cầu Vực (1959): phát hiện hàng vạn mũi tên đồng chôn cùng một chỗ, ở khu vực gần thành Nội. Số lượng ấy chỉ có thể thuộc về một kho vũ khí của nhà nước, không phải đồ của vài gia đình. Nhiều người liên hệ phát hiện này với truyền thuyết nỏ thần.
• Trống đồng Cổ Loa (1982): tìm thấy ở khu Mả Tre, trong lòng trống chứa khoảng hai trăm hiện vật đồng, nhiều nhất là lưỡi cày, rìu. Trống thuộc loại Đông Sơn, cho thấy cư dân ở đây chung nền văn hoá với vùng đồng bằng Bắc Bộ.
• Các đợt cắt lớp tường thành (từ những năm 2000): Viện Khảo cổ học Việt Nam cắt ngang thân thành Ngoại và thành Nội. Kết quả cho thấy tường được đắp nhiều lớp, nhiều giai đoạn, có ngói và gốm thời Đông Sơn lót trong thân thành, và giai đoạn đắp sớm nhất rơi vào khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên.

Nhà khảo cổ Nam C. Kim, người tham gia các đợt nghiên cứu này, đã viết cuốn The Origins of Ancient Vietnam (2015), lập luận rằng một công trình cỡ Cổ Loa đòi hỏi huy động hàng nghìn người trong thời gian dài, tức là phải có một bộ máy quyền lực tập trung. Đó là bằng chứng gián tiếp cho sự tồn tại của nhà nước trước thời Bắc thuộc.

Cổ Loa sau An Dương Vương

Cổ Loa không chết theo Âu Lạc. Năm 939, sau chiến thắng Bạch Đằng, Ngô Quyền xưng vương và đóng đô ở Cổ Loa. Toàn thư ghi rõ việc này. Lựa chọn ấy mang ý nghĩa nối lại với một kinh đô có từ trước thời Bắc thuộc, như một lời khẳng định về chủ quyền.

Từ thời Đinh, kinh đô dời về Hoa Lư, rồi thời Lý về Thăng Long. Cổ Loa trở thành vùng làng xã, nhưng tường thành vẫn còn, dân làng sống ngay trên và giữa các vòng thành. Chính việc dân cư bám ở đây suốt hai nghìn năm vừa giữ được thành, vừa làm nhiều đoạn bị xẻ, san phẳng.

Cổ Loa dạy gì về phòng thủ

Đứng ở góc nhìn quân sự, Cổ Loa có mấy ý tưởng đáng chú ý:

1. Phòng thủ nhiều lớp. Mất vòng ngoài vẫn còn vòng trong. Kẻ tấn công phải trả giá nhiều lần.
2. Kết hợp đất và nước. Hào nối với sông, biến thành thành một căn cứ cho thuyền, đúng với vùng sông nước Bắc Bộ.
3. Bắn chéo từ ụ nhô. Không để chân tường thành điểm mù.
4. Thành không thay được lòng người. Truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thuỷ, dù là truyền thuyết, vẫn chứa một bài học thật: thành mất từ bên trong. Người đời sau kể chuyện này chính là để nhắc điều đó.

Tham quan Cổ Loa: nên xem gì

Khu di tích Cổ Loa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Đường đi từ trung tâm Hà Nội lên phía bắc, qua cầu Nhật Tân hoặc cầu Thăng Long rồi theo hướng Đông Anh, chừng 15–20 km. Những điểm nên dành thời gian:

• Đền Thượng (đền thờ An Dương Vương): nằm trong thành Nội, là trung tâm của khu di tích.
• Am Mỵ Châu: gần đền Thượng, có tượng đá không đầu gắn với truyền thuyết Mỵ Châu.
• Giếng Ngọc: giếng nằm giữa ao trước đình, gắn với chuyện Trọng Thuỷ.
• Đình Ngự Triều Di Quy: đình làng có kiến trúc đẹp, nằm cạnh đền.
• Các đoạn tường thành còn lại: nên đi bộ hoặc đạp xe theo thành Trung và thành Ngoại để thấy độ cao của tường và vệt hào. Đây là phần nhiều người bỏ qua, nhưng lại là thứ duy nhất cho thấy quy mô thật của toà thành.

Lễ hội Cổ Loa diễn ra vào khoảng mồng 6 tháng Giêng âm lịch, có rước kiệu và các nghi lễ của các làng trong vùng. Muốn xem hiện vật gốc như mũi tên đồng và trống đồng Cổ Loa, nên ghé Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội. Ai muốn đọc sâu có thể bắt đầu với Đại Việt sử ký toàn thư (phần Kỷ nhà Thục), Lĩnh Nam chích quái (truyện Rùa vàng) và cuốn sách của Nam C. Kim đã nêu ở trên.