Kinh thành Huế là toà thành bao quanh kinh đô nhà Nguyễn, khởi công năm 1805 dưới thời Gia Long và hoàn chỉnh vào đầu thập niên 1830 dưới thời Minh Mạng. Thành có chu vi gần 10 km, 24 pháo đài nhô ra theo kiểu thành Vauban của châu Âu, nhưng hướng thành, núi, sông, cồn đất lại được chọn theo phong thuỷ phương Đông. Chính sự pha trộn này làm Huế khác mọi toà thành khác ở Việt Nam.
Vauban là ai và "thành kiểu Vauban" nghĩa là gì
Sébastien Le Prestre de Vauban (1633–1707) là kỹ sư quân sự của vua Louis XIV nước Pháp. Ông tham gia xây mới hoặc sửa chữa khoảng ba trăm công trình phòng thủ, và để lại một hệ thống lý thuyết vừa về giữ thành vừa về đánh thành. Năm 2008, UNESCO ghi danh mười hai công trình tiêu biểu của Vauban là di sản thế giới.
"Thành kiểu Vauban" thật ra là cách gọi quen của một trường phái rộng hơn, gọi là thành pháo đài góc (bastion fort), xuất hiện ở Ý từ thế kỷ 15–16 để đối phó với đại bác. Đặc điểm chính:
- Tường thấp, dày, đắp đất: tường đá cao kiểu trung cổ bị đại bác bắn sập dễ dàng; tường thấp có đất đệm phía sau thì hút được sức nổ.
- Pháo đài hình mũi tên nhô ra ở góc: từ hai cạnh của pháo đài, quân giữ thành bắn quét dọc chân tường kế bên. Không còn góc chết.
- Hào rộng phía ngoài và dốc thoai thoải (glacis) để kẻ địch đến gần là phải đi trên khoảng trống.
- Mặt bằng hình đa giác, nhìn từ trên cao giống ngôi sao.
Thành Vauban đến Việt Nam như thế nào
Trong thời gian đánh nhau với Tây Sơn, Nguyễn Ánh có một nhóm người Pháp giúp việc, trong đó có những người hiểu kỹ thuật quân sự. Năm 1790, thành Gia Định được xây theo hình bát quái, có pháo đài góc. Sách sử nhà Nguyễn và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có sự tham gia của các sĩ quan Pháp như Théodore Lebrun và Olivier de Puymanel trong thiết kế thành Gia Định, thành Diên Khánh (1793).
Với Kinh thành Huế thì vấn đề phức tạp hơn. Sử nhà Nguyễn ghi việc xây thành do triều đình chỉ đạo, quan lại người Việt đốc thúc. Mức độ đóng góp của người Pháp ở Huế còn tranh cãi; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đến lúc xây Huế, người Việt đã đủ kinh nghiệm để tự vận dụng mô hình này. Điều chắc chắn là Huế mang hình thức pháo đài góc, nhưng không phải bản sao của một thành nào ở Pháp.
Cấu trúc Kinh thành Huế
| Thành phần | Đặc điểm |
|---|---|
| Mặt bằng | Gần vuông, mỗi cạnh khoảng 2,5 km, chu vi gần 10 km |
| Vật liệu | Ban đầu đắp đất; từ thời Gia Long cuối đến Minh Mạng dần xây ốp gạch |
| Pháo đài | 24 pháo đài nhô ra dọc bốn mặt thành |
| Cửa | 10 cửa chính đường bộ, thêm cửa dẫn sang Trấn Bình Đài và hai cửa đường thuỷ (Đông Thành Thuỷ Quan, Tây Thành Thuỷ Quan) |
| Hào | Hộ Thành Hà bao quanh, phía nam dựa thêm vào sông Hương |
| Đường nước bên trong | Sông Ngự Hà chảy ngang qua thành, nối hai thuỷ quan |
| Đồn phụ | Trấn Bình Đài (dân gian gọi Mang Cá) ở góc đông bắc |
Bên trong Kinh thành là Hoàng thành, vào bằng Ngọ Môn; trong Hoàng thành là Tử Cấm thành. Như vậy Huế vẫn giữ mô hình ba vòng của kinh đô phương Đông: kinh thành, hoàng thành, cấm thành. Lớp vỏ ngoài theo kỹ thuật phương Tây, ruột bên trong theo nghi lễ phương Đông.
Phần phong thuỷ
Kinh thành quay mặt về hướng đông nam chứ không chính nam. Phía trước có sông Hương làm minh đường, xa hơn là núi Ngự Bình làm tiền án (bức bình phong). Hai cồn trên sông Hương là cồn Hến và cồn Dã Viên được coi như rồng chầu hổ phục hai bên. Những chi tiết này không có ý nghĩa quân sự; chúng thể hiện ý muốn đặt kinh đô vào thế đất tốt theo quan niệm truyền thống.
Kỳ Đài và cửu vị thần công
Kỳ Đài là đài cột cờ dựng ở mặt nam thành, trước Ngọ Môn, xây từ thời Gia Long. Gần đó đặt chín khẩu súng đồng lớn, gọi là cửu vị thần công, đúc đầu thời Gia Long. Súng mang tính biểu tượng nhiều hơn là để bắn: chín khẩu tượng trưng cho bốn mùa và năm hành theo cách giải thích phổ biến.
Huế có thật sự là thành Vauban?
Nếu so với các thành của chính Vauban, Huế có những điểm khác:
- Thiếu nhiều công trình ngoài tuyến như thành bán nguyệt (ravelin) đặt trước tường, vốn là thứ làm nên chiều sâu của thành Vauban.
- Kích thước quá lớn so với một pháo đài quân sự thuần tuý. Huế bao cả một kinh đô, dân cư và cung điện.
- Hướng thành lệch theo phong thuỷ, không chọn theo địa hình phòng thủ tối ưu.
Vì vậy, cách gọi chính xác hơn là: Kinh thành Huế áp dụng nguyên tắc pháo đài góc của châu Âu vào một kinh đô theo truyền thống phương Đông. Hồ sơ di sản UNESCO năm 1993 về Quần thể di tích Cố đô Huế cũng nhấn mạnh sự kết hợp ấy.
Những thành Vauban khác của nhà Nguyễn
Thế kỷ 19, nhà Nguyễn xây hoặc sửa nhiều thành tỉnh theo kiểu pháo đài góc:
- Thành Gia Định (1790): thành bát quái nổi tiếng. Sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi, Minh Mạng cho phá năm 1835 và xây thành Phụng nhỏ hơn năm 1836.
- Thành Hà Nội: xây lại đầu thời Gia Long, nhỏ hơn thành Thăng Long cũ.
- Thành Sơn Tây (1822): xây bằng đá ong, nay vẫn còn khá nguyên cổng và tường.
- Thành Diên Khánh (1793), thành Bắc Ninh, thành Vinh, thành Thanh Hoá và nhiều thành tỉnh khác.
Khi thành Vauban gặp đại bác thế kỷ 19
Thành kiểu Vauban sinh ra ở thế kỷ 17 để chống đại bác thế kỷ 17. Đến giữa thế kỷ 19, pháo nòng xoắn, đạn nổ và tàu chiến hơi nước đã vượt xa. Kết quả rất rõ:
- 1859: quân Pháp chiếm thành Gia Định trong thời gian ngắn.
- 1873 và 1882: quân Pháp hai lần đánh chiếm thành Hà Nội, mỗi lần chỉ trong một buổi. Nguyễn Tri Phương (1873) và Hoàng Diệu (1882) đều chết theo thành.
- 1885: đêm mùng 4 rạng mùng 5 tháng 7, Tôn Thất Thuyết cho quân tấn công đồn Mang Cá và toà Khâm sứ Pháp ngay tại Huế. Cuộc tấn công thất bại, kinh thành thất thủ, vua Hàm Nghi rời kinh, phát hịch Cần Vương.
Bài học: một hình thức phòng thủ có thể đúng ở thời của nó nhưng lỗi thời khi vũ khí thay đổi. Tường dù xây theo kiểu tiến bộ nhất của thế kỷ trước cũng không bù được khoảng cách công nghệ.
Tham quan Kinh thành Huế: nên xem gì
Kinh thành nằm ở bờ bắc sông Hương, ngay trung tâm thành phố Huế. Ngoài khu Đại Nội (Hoàng thành và Tử Cấm thành) mà ai cũng ghé, nên dành thời gian cho phần "thành" đúng nghĩa:
- Kỳ Đài và cửu vị thần công: ở mặt nam, gần Ngọ Môn.
- Đi bộ trên mặt thành: một số đoạn như quanh cửa Thượng Tứ (cửa Đông Nam) hay cửa Thể Nhơn đi lên được, đứng trên đó mới thấy độ dày của tường và hình mũi tên của pháo đài.
- Trấn Bình Đài (Mang Cá): góc đông bắc, nơi gắn với trận đánh năm 1885.
- Thuỷ quan và sông Ngự Hà: thấy cách thành dẫn nước vào và ra.
- Hồ Tịnh Tâm: hồ cảnh trong Kinh thành, cho thấy kinh đô không chỉ có quân sự mà còn có vườn, hồ, nơi nghỉ của vua.
- Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế: trong điện Long An, trưng bày đồ dùng cung đình nhà Nguyễn.
Nên đi xe đạp vòng quanh Hộ Thành Hà vào sáng sớm; chừng hai tiếng là thấy đủ cả bốn mặt thành. Sách nên đọc: Đại Nam thực lục (phần thời Gia Long, Minh Mạng) và các bài viết của Hội Đô Thành Hiếu Cổ (Bulletin des Amis du Vieux Huế), nguồn tư liệu ảnh và khảo cứu về Huế phong phú nhất đầu thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Kinh thành Huế được xây năm nào?
Kinh thành Huế khởi công năm 1805 dưới thời Gia Long. Thành ban đầu đắp đất, sau được ốp gạch dần và cơ bản hoàn chỉnh vào đầu thập niên 1830 dưới thời Minh Mạng.
Kinh thành Huế có bao nhiêu cửa?
Kinh thành có 10 cửa chính đường bộ, thêm một cửa dẫn sang Trấn Bình Đài và hai cửa đường thuỷ là Đông Thành Thuỷ Quan và Tây Thành Thuỷ Quan. Cách đếm khác nhau tuỳ có tính các cửa phụ hay không.
Thành kiểu Vauban là gì?
Đó là kiểu thành pháo đài góc được kỹ sư Vauban của Pháp hoàn thiện ở thế kỷ 17: tường thấp và dày, các pháo đài hình mũi tên nhô ra để bắn quét chân tường, hào rộng bên ngoài. Kiểu thành này sinh ra để chống đại bác.
Người Pháp có thiết kế Kinh thành Huế không?
Người Pháp giúp Nguyễn Ánh xây thành Gia Định và Diên Khánh là điều được ghi nhận. Với Huế, mức độ tham gia của họ còn tranh cãi; sử nhà Nguyễn ghi việc xây thành do triều đình chỉ đạo. Huế áp dụng nguyên tắc pháo đài góc nhưng phối hợp với phong thuỷ phương Đông.
Vì sao thành Vauban của nhà Nguyễn không chống được quân Pháp?
Kiểu thành này ra đời ở thế kỷ 17, trong khi quân Pháp thế kỷ 19 có pháo nòng xoắn, đạn nổ và tàu chiến hơi nước mạnh hơn nhiều. Khoảng cách vũ khí quá lớn khiến thành Gia Định, Hà Nội đều thất thủ nhanh.
