Tư Mã Ý là ai: người kiên nhẫn thắng cuối cùng của thời Tam Quốc

Tư Mã Ý (179 – 251), tự Trọng Đạt, là đại thần và tướng nhà Nguỵ, người chặn các cuộc bắc phạt của Gia Cát Lượng, diệt Công Tôn Uyên ở Liêu Đông, rồi năm 249 làm chính biến ở Cao Bình lăng để nắm trọn quyền. Ông không làm vua, nhưng đặt nền cho cháu nội là Tư Mã Viêm lập nhà Tấn năm 266 và thống nhất Trung Hoa năm 280. Vì vậy ông thường được gọi là người thắng cuối cùng của thời Tam Quốc.

Đọc về Tư Mã Ý phải đọc sách nào

Khác với các nhân vật khác trong danh mục này, Tư Mã Ý không có truyện riêng trong Tam Quốc chí. Trần Thọ là quan nhà Tấn, viết dưới triều của chính cháu chắt Tư Mã Ý, nên ông chỉ nhắc Tư Mã Ý rải rác trong truyện người khác, với giọng rất dè dặt. Tiểu sử đầy đủ nằm ở Tấn thư, phần Tuyên Đế kỷ, do Phòng Huyền Linh và các sử quan nhà Đường soạn năm 648, tức hơn bốn trăm năm sau.

Điều này có hai hệ quả. Một, Tấn thư chứa nhiều giai thoại kỳ lạ, có phần truyền thuyết. Hai, nó có xu hướng tô đẹp chiến công của tổ tiên nhà Tấn. Khi sách này và các nguồn phía Thục kể khác nhau, người đọc cần biết mình đang nghe giọng của bên nào.

Các mốc chính trong đời

Tân Thành 228: tám ngày hành quân

Chiến công làm nổi tên Tư Mã Ý không phải đánh Gia Cát Lượng mà là đánh Mạnh Đạt. Mạnh Đạt vốn là tướng Thục hàng Nguỵ, trấn Tân Thành, đang bí mật liên lạc với Gia Cát Lượng để phản lại. Ông ta tính rằng tin tức phải báo về Lạc Dương, triều đình bàn bạc rồi mới phát quân, ít nhất cũng mất một tháng.

Tư Mã Ý không chờ xin lệnh. Ông viết thư trấn an Mạnh Đạt, đồng thời dẫn quân đi gấp đôi đường. Theo Tấn thư, tám ngày sau quân đã đến chân thành; mười sáu ngày sau thành vỡ, Mạnh Đạt bị chém. Đây là bài học kinh điển về tốc độ: đối thủ lập kế hoạch dựa trên thời gian phản ứng thông thường, và thua vì đối phương không làm theo thông thường.

Đối đầu Gia Cát Lượng: thắng bằng cách không đánh

Năm 231 ở Kỳ Sơn

Đại tướng Tào Chân bệnh, Tư Mã Ý được cử ra Tây. Kết quả trận này có hai bản. Hán Tấn xuân thu chép Gia Cát Lượng đánh thắng ở gần Lỗ Thành, thu ba nghìn thủ cấp và nhiều giáp, nỏ. Tấn thư lại kể Tư Mã Ý thắng. Chắc chắn hơn cả là: quân Thục hết lương phải rút, và Trương Cáp, theo lệnh đuổi theo, trúng tên chết ở Mộc Môn.

Năm 234 ở Ngũ Trượng Nguyên

Lần này Gia Cát Lượng mang theo kế hoạch đánh lâu dài, cho quân khai ruộng ngay tại chỗ. Tư Mã Ý đóng bờ nam sông Vị và chọn chiến lược cố thủ: quân Thục đi xa, lương khó, chỉ cần giữ chặt là đối phương tự hao mòn. Gia Cát Lượng nhiều lần khiêu chiến, có lần gửi cho ông khăn và đồ trang sức của phụ nữ để chê là nhút nhát. Tư Mã Ý vẫn không ra.

Triều đình sai Tân Bì cầm cờ tiết đến đứng ở cửa doanh, cấm xuất quân. Theo Hán Tấn xuân thu, khi Khương Duy báo tin này, Gia Cát Lượng nói Tư Mã Ý vốn không có ý đánh, xin đánh chỉ là để giữ thể diện trước quân sĩ. Hai bên giằng co hơn một trăm ngày. Khi sứ Thục đến, Tư Mã Ý không hỏi việc quân mà hỏi Gia Cát Lượng ăn ngủ thế nào. Nghe nói ông ăn rất ít, việc phạt từ hai mươi trượng trở lên đều tự xem, Tư Mã Ý nói ăn ít việc nhiều thì sống lâu sao được. Mùa thu năm ấy Gia Cát Lượng mất trong quân.

Đánh giá công bằng: Tư Mã Ý không đánh bại Gia Cát Lượng trên chiến trường, nhưng cũng không để Gia Cát Lượng thắng. Với nước Nguỵ lớn hơn nhiều, thế hoà là thắng.

Liêu Đông 238: một năm là đủ

Công Tôn Uyên ở Liêu Đông tự xưng Yên vương. Vua Nguỵ Tào Duệ hỏi Tư Mã Ý cần bao lâu. Theo Tấn thư, ông trả lời: đi một trăm ngày, đánh một trăm ngày, về một trăm ngày, nghỉ sáu mươi ngày, một năm là đủ.

Ông đánh đúng như dự tính. Khi gặp mưa dầm hơn một tháng, nước ngập doanh trại, các tướng xin dời trại, ông chém người dám nói lại lần nữa để giữ quân lệnh. Mưa tạnh, ông vây thành Tương Bình, Công Tôn Uyên phá vây chạy thì bị giết. Sau đó là phần tối: Tấn thư chép ông giết hơn bảy nghìn đàn ông từ mười lăm tuổi trở lên trong thành, chất xác thành gò để thị uy. Người viết sử nhà Tấn không giấu điều đó.

Chính biến Cao Bình lăng năm 249

Sau khi Tào Duệ mất, Tư Mã Ý và Tào Sảng, người trong tông thất, cùng phụ chính. Tào Sảng dần gạt ông ra, dồn quyền cho phe mình. Tư Mã Ý cáo bệnh ở nhà. Theo các nguồn đời Nguỵ – Tấn, năm 248 Lý Thắng đến thăm dò, thấy ông run tay đánh rơi áo, uống cháo chảy ra ngực, nói lẫn lộn, về báo Tào Sảng là ông chỉ còn chờ chết.

Tháng giêng năm 249, vua Tào Phương cùng anh em Tào Sảng ra khỏi Lạc Dương đi viếng Cao Bình lăng (lăng của Tào Duệ). Tư Mã Ý, khi ấy đã bảy mươi tuổi, lập tức đóng cổng thành, chiếm kho vũ khí, đem quân ra chặn cầu phao sông Lạc, dâng biểu kể tội Tào Sảng. Ông nhờ Tưởng Tế và các đại thần nhắn rằng chỉ cần Sảng giao binh quyền thì vẫn giữ được tước vị.

Mưu sĩ Hoàn Phạm khuyên Tào Sảng đưa vua về Hứa Xương và hiệu triệu thiên hạ. Tào Sảng do dự cả đêm rồi chọn đầu hàng, theo một nguồn còn nói: ta vẫn được làm phú gia ông. Vài ngày sau, Tào Sảng, các anh em, cùng Hà Yến, Đặng Dương, Hoàn Phạm và nhiều người khác bị giết cả ba họ.

Lời hứa bị phản bội là vết nhơ lớn nhất của Tư Mã Ý. Sách Thế thuyết tân ngữ kể rằng đến đời Tấn Minh Đế, khi nghe Vương Đạo kể lại cách tổ tiên nhà Tấn giành thiên hạ, nhà vua úp mặt vào giường mà nói: nếu như lời ông, vận nước sao mà dài được.

Tiểu thuyết và giai thoại: cái gì nên dè dặt

• Giả bệnh phong tê để từ chối Tào Tháo thời trẻ: có trong Tấn thư, nhưng nhiều người coi là giai thoại.
• Tướng "lang cố" (quay đầu ra sau như sói mà thân không động) và giấc mộng "ba con ngựa ăn chung máng" của Tào Tháo: chuyện điềm báo trong Tấn thư, mang màu truyền thuyết.
• Bị Không thành kế lừa: hư cấu, năm 228 Tư Mã Ý không ở mặt trận ấy.
• Suýt chết cháy ở hang Thượng Phương, được mưa cứu: hư cấu của tiểu thuyết.
• "Người chết đuổi kẻ sống": có nguồn từ Hán Tấn xuân thu, đáng tin hơn hai chuyện trên.

Góc nhìn hôm nay

Tư Mã Ý dặn chôn mình ở núi Thủ Dương, không đắp mộ, không trồng cây, không chôn đồ quý, người nhà không được hợp táng về sau. Việc ông chọn lối chôn kín đáo này thường được hiểu như một cách tránh trộm mộ và tránh để lại dấu ấn quá phô trương, giống tinh thần của Tào Tháo trước đó.

Nếu muốn đọc, hãy bắt đầu bằng Tuyên Đế kỷ trong Tấn thư, rồi đối chiếu với truyện Tào Sảng (quyển 9 Nguỵ thư Tam Quốc chí) và các đoạn Bùi Tùng Chi dẫn. Đọc ba nguồn cạnh nhau sẽ thấy rõ chuyện sử gia mỗi thời đứng ở đâu khi kể.

Bài học từ Tư Mã Ý không dễ chịu nhưng thật: kiên nhẫn là một loại vũ khí. Ông chịu nhục ở Ngũ Trượng Nguyên, chịu bị gạt ra ở triều đình, và chỉ ra tay khi đối phương rời khỏi thành. Đồng thời, cách ông thắng ở Liêu Đông và Cao Bình lăng cho thấy cái giá của sự kiên nhẫn ấy khi nó không đi kèm chữ tín.