Quan Vũ (? – 220) là võ tướng của Lưu Bị, chết dưới tay quân Đông Ngô sau khi mất Kinh Châu. Từ một vị tướng thua trận, qua hơn một nghìn năm ông được các triều đại phong dần từ hầu lên vương, lên đế, trở thành "Quan Thánh Đế Quân", được thờ trong cả Nho, Phật, Đạo và trong dân gian như vị thần của trung nghĩa và chữ tín. Ở Việt Nam, ông được thờ chủ yếu trong các miếu, hội quán người Hoa thường gọi là "chùa Ông".
Quan Vũ trong sử: những gì Trần Thọ chép
Quan Vũ tự Vân Trường, vốn tự là Trường Sinh, người huyện Giải, quận Hà Đông (nay thuộc Vận Thành, Sơn Tây). Ông trốn khỏi quê đến Trác quận, theo Lưu Bị từ những ngày đầu. Tam Quốc chí viết Lưu Bị, Quan Vũ, Trương Phi "ngủ cùng giường, ân tình như anh em". Không có lời thề vườn đào; đó là cảnh tiểu thuyết dựng lên từ câu ấy.
Năm 200, Tào Tháo đánh Từ Châu, Lưu Bị chạy sang Viên Thiệu, Quan Vũ bị bắt và được Tào trọng đãi. Trong trận Bạch Mã, ông nhìn thấy cờ lọng của tướng Viên là Nhan Lương, phi ngựa xông vào giữa muôn quân đâm chết, chặt đầu mang về. Sử chép quân Viên không ai cản nổi. Sau đó ông niêm phong hết quà Tào ban, để thư từ biệt rồi đi tìm Lưu Bị. Tào Tháo không cho đuổi: "Mỗi người vì chủ của mình."
Ông từng trúng tên xuyên cánh tay trái. Vết thương lành rồi vẫn đau mỗi khi trời âm u. Thầy thuốc nói đầu mũi tên có độc, phải rạch tay, cạo xương. Quan Vũ đưa tay cho mổ trong lúc đang mời các tướng ăn uống, máu chảy đầy mâm, vẫn nói cười như thường. Đây là chuyện có thật trong sử; tiểu thuyết gán người thầy thuốc là Hoa Đà, trong khi Hoa Đà đã bị Tào Tháo giết từ trước đó nhiều năm.
Năm 219: đỉnh cao và vực sâu trong vài tháng
Mùa thu năm 219, Quan Vũ từ Kinh Châu đánh lên Phàn Thành, nơi Tào Nhân trấn giữ. Mưa thu kéo dài, sông Hán dâng nước, bảy đạo quân cứu viện của Vu Cấm bị nhấn chìm. Vu Cấm đầu hàng, tướng Bàng Đức không chịu hàng nên bị chém. Sử chép uy danh Quan Vũ "chấn động Hoa Hạ", Tào Tháo từng tính dời đô khỏi Hứa để tránh mũi nhọn.
Cũng chính lúc đó mọi thứ sụp đổ. Tôn Quyền, lo Quan Vũ quá mạnh và bực vì trước đó Quan Vũ từ chối gả con gái cho con mình, bắt tay với Tào. Lã Mông cho quân giả làm thương nhân áo trắng chèo thuyền ngược sông, đánh úp các đồn canh. Hai tướng giữ hậu phương Mi Phương ở Giang Lăng và Sĩ Nhân ở Công An vốn bất hoà với Quan Vũ, mở cửa hàng. Từ Hoảng phá vây Phàn Thành. Quân Quan Vũ biết gia đình ở Giang Lăng được Lã Mông đối đãi tử tế, tan dần.
Cuối năm 219 âm lịch, Quan Vũ cùng con là Quan Bình bị quân của Phan Chương bắt ở Chương Hương, gần Lâm Thư, rồi bị giết. Thủ cấp gửi cho Tào Tháo, Tào chôn theo lễ chư hầu ở Lạc Dương. Từ đó có câu dân gian: đầu gối Lạc Dương, thân nằm Đương Dương, hồn về quê cũ.
Những gì tiểu thuyết thêm vào
| Tích trong Tam Quốc diễn nghĩa | Sự thật lịch sử |
|---|---|
| Hâm rượu chém Hoa Hùng | Hoa Hùng bị quân Tôn Kiên chém ở Dương Nhân. |
| Chém Văn Xú | Văn Xú chết trong trận Diên Tân, sử không nói ai giết. |
| Qua năm cửa ải chém sáu tướng | Không có. Quan Vũ ra đi, Tào Tháo không cho đuổi. |
| Cầm đuốc đứng hầu hai chị dâu đến sáng | Không có trong sử. |
| Tha Tào Tháo ở Hoa Dung | Không có. Tào tự rút qua đường lầy Hoa Dung. |
| Một đao đến hội | Có cuộc gặp, nhưng chính Lỗ Túc là người mời và lên tiếng trách Quan Vũ giữ Kinh Châu không trả. |
| Thanh Long Yển Nguyệt đao, ngựa Xích Thố | Sử không ghi binh khí; chữ "đâm" Nhan Lương gợi giáo hay mâu. Xích Thố là ngựa của Lã Bố. |
| Hiển thánh ở núi Ngọc Tuyền | Truyền thuyết Phật giáo đời sau. |
Kiểu đại đao cán dài có trăng khuyết mà ta quen thấy trên tượng Quan Công là loại binh khí phổ biến từ đời Tống trở đi, muộn hơn thời Tam Quốc gần tám trăm năm. Gương mặt đỏ, râu dài năm chòm cũng là quy ước của sân khấu và tranh tượng. Sử chỉ nói ông có bộ râu đẹp đến mức Gia Cát Lượng gọi đùa là "ông Râu".
Từ hầu lên thánh: các triều đại phong Quan Vũ ra sao
Năm 260, nhà Thục truy thụy cho ông là Tráng Mâu hầu. Bảy trăm năm sau đó ông gần như chỉ là một vị tướng trong sách sử. Bước ngoặt đến từ hai nguồn: Phật giáo và triều đình đời Tống.
- Đời Tuỳ – Đường: truyền thuyết kể hồn Quan Vũ hiện về núi Ngọc Tuyền (Đương Dương), được thiền sư Trí Khải độ hoá, nguyện làm thần hộ pháp. Từ đó ông thành Già Lam Bồ Tát, giữ chùa.
- Đời Tống: Tống Huy Tông nhiều lần gia phong, đưa ông từ tước "công" lên tước "vương". Triều đình đang bị phương bắc đe doạ cần một biểu tượng trung nghĩa.
- Đời Nguyên: kịch tạp và các buổi kể chuyện phổ biến hình tượng Quan Vũ đến mọi tầng lớp.
- Đời Minh: niên hiệu Vạn Lịch, ông được phong tước "đế". Tiểu thuyết của La Quán Trung lan rộng cùng lúc.
- Đời Thanh: được tôn là Quan Thánh Đại Đế, miếu Quan Đế có mặt ở hầu hết các huyện, được triều đình nâng cấp lễ tế. Dân gian có câu "văn thờ Khổng Tử, võ thờ Quan Công".
Lý do một vị tướng thua trận được thần thánh hoá đến vậy không nằm ở chiến tích, mà ở hình ảnh trung nghĩa: không bỏ chủ khi được Tào trọng đãi, chết mà không hàng. Các triều đại cần thần dân trung thành; giới buôn bán cần một vị thần giữ chữ tín; các hội đoàn kết nghĩa cần một biểu tượng thề nguyền. Quan Công đáp ứng cả ba.
Thờ Quan Công ở Việt Nam
Ở Việt Nam, Quan Công được thờ nhiều nhất trong cộng đồng người Hoa, theo bước di cư từ thế kỷ 17. Hai nơi tiêu biểu:
- Quan Công miếu ở Hội An, quen gọi "chùa Ông", tương truyền dựng từ thế kỷ 17, nằm đối diện chợ Hội An. Đây là một trong những công trình quen thuộc nhất của khu phố cổ.
- Nghĩa An hội quán ở Chợ Lớn, TP. Hồ Chí Minh, cũng gọi "chùa Ông", của người Hoa gốc Triều Châu, thờ Quan Thánh Đế Quân làm chính.
Bố cục thờ thường thấy: Quan Công ngồi giữa, bên trái là Quan Bình cầm ấn, bên phải là Châu Thương cầm đao. Quan Bình có thật trong sử, chết cùng cha; còn Châu Thương là nhân vật của tiểu thuyết. Bên cạnh thường có tượng ngựa đỏ, tức Xích Thố theo tiểu thuyết. Ngày vía Quan Công mỗi nơi theo lệ riêng, phổ biến là 13 tháng 5 và 24 tháng 6 âm lịch.
Một chỗ hay nhầm: đền Quán Thánh ở Hà Nội, và con phố mang tên đền, không thờ Quan Vũ. Đền thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn phương bắc của Đạo giáo. Hai chữ "Quán" và "Quan" khác nhau, hai vị thần cũng khác nhau.
Góc nhìn hôm nay
Nếu muốn đi theo dấu Quan Vũ ở Trung Quốc, có ba điểm gắn với câu nói dân gian: Quan Lâm ở Lạc Dương (nơi chôn thủ cấp), Quan Lăng ở Đương Dương, Hồ Bắc (nơi chôn thân), và miếu Quan Đế ở Giải Châu, Vận Thành, Sơn Tây, quê ông, một trong những quần thể miếu Quan Đế lớn nhất còn lại.
Đọc thêm: quyển 36 Thục thư Tam Quốc chí cho Quan Vũ thật; truyện Lã Mông, Lỗ Túc trong Ngô thư để thấy góc nhìn của phía đối thủ. Đọc từ phía Đông Ngô, Quan Vũ hiện lên như một đồng minh khó chịu, kiêu ngạo, từng gọi sứ của Tôn Quyền bằng lời lẽ khinh miệt. Lời bình của Trần Thọ rất gọn: Quan Vũ "cứng mà tự phụ", và vì thế mà thất bại.
Bài học còn nguyên giá trị là bài học Kinh Châu: một người cầm quân giỏi nhưng không giữ được quan hệ với đồng minh và cấp dưới thì chỉ cần một trận thắng lớn đã đủ đẩy họ vào thế bị bao vây từ mọi phía.
Câu hỏi thường gặp
Quan Công là ai?
Quan Công là cách gọi tôn kính Quan Vũ, tự Vân Trường, võ tướng của Lưu Bị thời Tam Quốc. Sau khi mất, ông được các triều đại phong thần dần đến bậc Quan Thánh Đế Quân và được thờ rộng rãi như biểu tượng của trung nghĩa.
Quan Vũ chết như thế nào?
Cuối năm 219 âm lịch, sau khi Lã Mông đánh úp Kinh Châu và các tướng giữ hậu phương đầu hàng, Quan Vũ bị quân Đông Ngô bắt ở Chương Hương rồi bị giết cùng con là Quan Bình. Thủ cấp được gửi cho Tào Tháo.
Quan Vũ có cầm Thanh Long đao thật không?
Sử không ghi binh khí của Quan Vũ. Loại đại đao cán dài như trên tượng chỉ phổ biến từ đời Tống, nên Thanh Long Yển Nguyệt đao được xem là chi tiết của tiểu thuyết và sân khấu.
Đền Quán Thánh ở Hà Nội có thờ Quan Vũ không?
Không. Đền Quán Thánh thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, một vị thần của Đạo giáo. Quan Công được thờ chủ yếu ở các miếu và hội quán người Hoa, như chùa Ông ở Hội An và Nghĩa An hội quán ở Chợ Lớn.
Vì sao dân buôn bán thờ Quan Công?
Quan Công là biểu tượng của chữ tín và nghĩa khí. Giới thương nhân, nhất là các bang hội người Hoa, thờ ông để giữ lời hứa trong làm ăn và cầu bình an; nhiều nơi coi ông là một vị thần tài.
