Triệu Vân và trận Trường Bản năm 208: sử ghi gì, tiểu thuyết thêm gì

Trận Trường Bản năm 208 là lúc Tào Tháo dẫn kỵ binh đuổi kịp Lưu Bị ở Đương Dương, khiến Lưu Bị phải bỏ cả vợ con mà chạy. Theo Tam Quốc chí, Triệu Vân đã ôm đứa con nhỏ của Lưu Bị là A Đẩu (sau là Lưu Thiện) và bảo vệ mẹ cậu bé là Cam phu nhân thoát nạn. Cảnh Triệu Vân một mình bảy lần xông vào bảy lần xông ra, giết hơn năm mươi tướng là phần tiểu thuyết thêm vào.

Triệu Vân là ai

Triệu Vân tự Tử Long, người huyện Chân Định, quận Thường Sơn (nay thuộc Thạch Gia Trang, Hà Bắc). Ban đầu ông theo Công Tôn Toản, gặp Lưu Bị khi Lưu Bị còn nương nhờ Toản, rồi sau đó theo Lưu Bị suốt đời. Trong quân, ông làm chủ kỵ binh cho Lưu Bị, tức là chỉ huy đội kỵ binh thân cận.

Ít người biết rằng truyện Triệu Vân trong chính văn Tam Quốc chí rất ngắn, chỉ vài trăm chữ. Phần lớn những chuyện hay nhất về ông đến từ Triệu Vân biệt truyện, một sách không rõ tác giả mà Bùi Tùng Chi dẫn vào khi chú thích ở thế kỷ 5. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sách này có thể do con cháu hoặc người thân cận nhà họ Triệu soạn, nên có xu hướng tô đẹp. Đọc về Triệu Vân vì thế cần tách ba tầng: chính văn, biệt truyện, và tiểu thuyết.

Bối cảnh: cuộc tháo chạy khỏi Kinh Châu

Mùa thu năm 208, Tào Tháo xuống nam. Lưu Biểu, chủ Kinh Châu, vừa mất; con là Lưu Tông đầu hàng mà không báo cho Lưu Bị đang đóng ở Phàn Thành. Lưu Bị biết tin khi quân Tào đã gần, đành bỏ chạy về phía nam, nhắm tới Giang Lăng, nơi có kho quân lương lớn.

Điều làm cuộc rút lui chậm lại là dân chúng. Tam Quốc chí chép người theo Lưu Bị lên đến hơn mười vạn, xe chở đồ hàng nghìn cỗ, mỗi ngày chỉ đi được hơn mười dặm. Có người khuyên bỏ dân mà đi nhanh để giữ Giang Lăng, Lưu Bị đáp rằng làm việc lớn phải lấy người làm gốc, nay người theo mình, sao nỡ bỏ.

Tào Tháo sợ Lưu Bị chiếm Giang Lăng nên bỏ lại xe cộ, dẫn năm nghìn kỵ binh tinh nhuệ đuổi theo, một ngày một đêm đi hơn ba trăm dặm, đến Trường Bản thuộc Đương Dương thì đuổi kịp.

Trận Trường Bản theo sử

Quân Lưu Bị tan vỡ. Lưu Bị bỏ vợ con, cùng Gia Cát Lượng, Trương Phi, Triệu Vân và vài chục kỵ binh chạy. Đội kỵ binh Hổ Báo do Tào Thuần chỉ huy bắt được hai con gái của Lưu Bị cùng nhiều xe hành lý. Tướng Từ Thứ cũng ở lại vì mẹ bị bắt, từ đó sang phía Tào.

Chính văn Tam Quốc chí về Triệu Vân chỉ có một câu cho trận này: Triệu Vân thân ôm đứa con nhỏ, tức Hậu chủ, bảo vệ Cam phu nhân, tức mẹ Hậu chủ, đều thoát nạn. Nhờ công ấy ông được thăng Nha môn tướng quân.

Triệu Vân biệt truyện kể thêm một chi tiết: trong lúc hỗn loạn có người báo Triệu Vân đã chạy về phía bắc theo Tào. Lưu Bị cầm cây kích tay ném vào người đó và nói: "Tử Long không bỏ ta mà đi." Một lúc sau Triệu Vân quả nhiên trở về.

Ở phía sau, Trương Phi dẫn hai mươi kỵ binh phá cầu chặn hậu. Lưu Bị chạy chéo về Hán Tân, gặp thuyền của Quan Vũ, rồi cùng Lưu Kỳ về Hạ Khẩu. Ít tháng sau là liên minh Tôn – Lưu và trận Xích Bích.

Sử và tiểu thuyết khác nhau ở đâu

Cảnh ném con là chi tiết nổi tiếng nhất và cũng là chi tiết có nhiều cách đọc nhất. Dân gian có câu "Lưu Bị ném con, mua lòng người". Nhưng nó thuộc về văn chương, không có trong bất kỳ sử liệu nào. Còn Mi phu nhân, em gái Mi Trúc, thì sử không nói bà mất lúc nào, ở đâu.

Triệu Vân ngoài Trường Bản: những chuyện có nguồn

Giữ lại A Đẩu trên sông

Theo biệt truyện, khoảng năm 211, khi Lưu Bị vào Thục, vợ ông là Tôn phu nhân, em gái Tôn Quyền, định đem A Đẩu về Ngô. Triệu Vân cùng Trương Phi đem quân chặn sông, giữ lại được đứa trẻ. Tiểu thuyết sau này dựng cảnh này thành màn đoạt A Đẩu ngoạn mục.

Doanh trại trống ở sông Hán năm 219

Trong chiến dịch Hán Trung, Triệu Vân đi tiếp ứng Hoàng Trung thì gặp đại quân Tào. Ông vừa đánh vừa lui về doanh, rồi cho mở toang cửa, cờ im trống lặng. Quân Tào nghi có phục binh, rút lui; Triệu Vân cho đánh trống vang trời, bắn nỏ đuổi theo, quân Tào giẫm đạp nhau, nhiều người chết đuối ở sông Hán. Hôm sau Lưu Bị đến xem trận địa, khen: "Tử Long cả người là gan." Chuyện này cũng từ biệt truyện, và là một "doanh trống" có nguồn, khác với "thành trống" gán cho Gia Cát Lượng.

Lời can không được nghe

Biệt truyện còn chép Triệu Vân hai lần nói thẳng: khi lấy được Thành Đô, ông khuyên Lưu Bị trả nhà cửa ruộng vườn cho dân chứ đừng chia cho tướng sĩ; khi Lưu Bị muốn đánh Ngô báo thù Quan Vũ, ông can rằng kẻ thù chính là Nguỵ chứ không phải Ngô. Lời can sau không được nghe, và kết cục là thất bại ở Di Lăng năm 222.

Ky Cốc năm 228

Trong lần bắc phạt đầu, Triệu Vân và Đặng Chi dẫn quân nghi binh ở Ky Cốc để hút chủ lực Nguỵ. Quân ít lại yếu, ông thua, nhưng tự đi đoạn hậu, thu quân giữ được hàng ngũ, không tan vỡ. Vì thua, ông vẫn bị giáng từ Trấn Đông tướng quân xuống Trấn quân tướng quân. Theo biệt truyện, Gia Cát Lượng muốn đem số lụa còn thừa chia cho quân của ông, Triệu Vân từ chối, nói quân thua trận sao lại được thưởng, xin cất vào kho để mùa đông phát làm áo.

Triệu Vân mất năm 229. Năm 261 được truy thụy Thuận Bình hầu. Cảnh ông bảy mươi tuổi vẫn chém năm tướng ở Phượng Minh sơn là tiểu thuyết.

Góc nhìn hôm nay: một vị tướng được yêu vì sự tin cậy

Lý do Triệu Vân được yêu mến không hẳn nằm ở võ nghệ. Cả chính văn lẫn biệt truyện đều vẽ ra một người đáng tin: được giao giữ những thứ quý nhất của chủ, dám nói điều chủ không muốn nghe, thua mà không tan, được thưởng mà biết từ chối. Tiểu thuyết chỉ phóng to những phẩm chất ấy thành hành động.

Người muốn tìm hiểu có thể đọc đoạn Triệu Vân trong quyển 36 Thục thư kèm toàn bộ phần biệt truyện mà Bùi Tùng Chi chép, rồi so với hồi 41 – 42 của tiểu thuyết. Ở quê ông, Chính Định (Hà Bắc), có miếu Triệu Vân; ở Đại Ấp gần Thành Đô (Tứ Xuyên) có miếu Tử Long và khu mộ tương truyền của ông. Vùng Đương Dương (Hồ Bắc) có các công trình tưởng niệm trận Trường Bản, phần lớn dựng từ đời sau.