Ngũ hổ tướng nhà Thục là ai: Quan, Trương, Triệu, Mã, Hoàng trong sử thật

Ngũ hổ tướng nhà Thục là năm võ tướng Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân, Mã Siêu và Hoàng Trung dưới trướng Lưu Bị. Cái tên "Ngũ hổ" là của tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa; trong sử, Trần Thọ chỉ gom năm người vào chung một quyển truyện của Tam Quốc chí. Còn chức "tứ tướng quân" Lưu Bị trao năm 219 thật ra chỉ có bốn người, Triệu Vân không nằm trong đó.

Danh xưng "Ngũ hổ" từ đâu mà có

Trong Tam Quốc chí, phần Thục thư, quyển 36 mang tên Quan Trương Mã Hoàng Triệu truyện (關張馬黃趙傳). Thứ tự là Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu, Hoàng Trung, Triệu Vân. Việc xếp chung một quyển là cách Trần Thọ nhóm những người cùng loại công trạng, giống như ông nhóm năm tướng giỏi của Tào Tháo vào một quyển bên Ngụy thư.

Lời bình cuối quyển viết rằng Quan Vũ, Trương Phi đều được gọi là "địch muôn người" (萬人之敵), là "hổ thần" của đời (為世虎臣). Chữ "hổ" có sẵn trong sử, nhưng chỉ dành cho hai người. Phải đến tiểu thuyết của La Quán Trung, ở hồi 73, khi Lưu Bị lên ngôi Hán Trung vương, mới có cảnh phong "Ngũ hổ đại tướng" cho đủ cả năm.

Sự thật năm 219 như sau: Lưu Bị xưng Hán Trung vương, bái Quan Vũ làm Tiền tướng quân, Trương Phi làm Hữu tướng quân, Mã Siêu làm Tả tướng quân, Hoàng Trung làm Hậu tướng quân. Bốn hướng trước, sau, trái, phải là hàng tướng quân cao nhất thời đó. Triệu Vân lúc ấy giữ chức Dực quân tướng quân từ sau khi lấy Thành Đô năm 214, thấp hơn một bậc rõ ràng.

Bảng tóm tắt năm người theo sử liệu

Thụy hiệu được Lưu Thiện truy tặng muộn: năm 260 cho Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu, Hoàng Trung (cùng Bàng Thống), năm 261 cho Triệu Vân. Nghĩa là gần bốn mươi năm sau khi phần lớn họ đã mất, triều Thục mới chính thức ghi nhận. Một chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua: sử viết tên tự Trương Phi là Ích Đức (益德), còn chữ Dực Đức (翼德) quen thuộc là cách viết của tiểu thuyết.

Quan Vũ không chịu đứng ngang Hoàng Trung

Chuyện xếp hạng giữa các tướng có thật, và nó cho thấy năm người không phải một khối anh em đồng lòng như tranh vẽ. Theo truyện Hoàng Trung, trước khi phong chức, Gia Cát Lượng đã lo: danh vọng Hoàng Trung xưa nay không sánh được Quan Vũ, Mã Siêu; Trương Phi, Mã Siêu ở gần, tận mắt thấy công Hoàng Trung thì không nói gì, còn Quan Vũ ở xa nghe tin e sẽ không vui. Lưu Bị vẫn phong.

Quả nhiên, theo truyện Phí Thi, khi sứ giả đến Kinh Châu trao ấn, Quan Vũ nổi giận: "Đại trượng phu không bao giờ đứng cùng hàng với lão binh" (大丈夫終不與老兵同列). Phí Thi phải giảng giải rằng Hán Cao Tổ ngày trước dùng Hàn Tín, người đến sau, đứng trên Tiêu Hà, Tào Tham mà hai người ấy không oán; Quan Vũ mới chịu nhận ấn.

Cũng truyện Quan Vũ chép một lần khác: khi Mã Siêu mới về hàng, Quan Vũ gửi thư hỏi Gia Cát Lượng rằng tài Mã Siêu sánh được với ai. Gia Cát Lượng biết tính Quan Vũ, trả lời rằng Mã Siêu ngang hàng Trương Phi, nhưng "chưa bằng được ông Râu đẹp tuyệt luân xuất chúng". Quan Vũ đọc thư rất vui, đưa cho khách khứa xem. Hai chuyện này là sử, không phải tiểu thuyết.

Trương Phi: tiếng gầm trên cầu và cái chết trong trướng

Trận Trường Bản năm 208, khi Lưu Bị bỏ vợ con chạy về phía nam, Trương Phi dẫn hai mươi kỵ binh đi chặn hậu. Ông cho phá cầu, dựa vào sông, trợn mắt cầm mâu quát: "Ta là Trương Ích Đức đây, ai dám đến cùng ta quyết tử!" Quân Tào không ai dám lại gần. Đó là ghi chép của Tam Quốc chí. Tiểu thuyết phóng to lên thành tiếng quát làm Hạ Hầu Kiệt vỡ mật ngã ngựa, cầu sập, nước chảy ngược; nhân vật Hạ Hầu Kiệt không có trong sử.

Chiến công lớn nhất của Trương Phi lại ít người biết: năm 215, ông đánh tan Trương Cáp ở vùng Ba Tây sau hơn năm mươi ngày cầm cự. Trương Cáp phải bỏ ngựa, cùng hơn mười người men đường núi chạy thoát. Trước đó, khi vào Thục, ông bắt sống tướng giữ Ba quận là Nghiêm Nhan. Nghiêm Nhan đáp: "Châu ta chỉ có tướng quân đứt đầu, không có tướng quân đầu hàng." Trương Phi cảm phục, cởi trói và đãi làm khách.

Điểm yếu của ông được sử ghi thẳng: Quan Vũ đối tốt với lính mà kiêu với sĩ phu, còn Trương Phi kính trọng người có học mà không thương kẻ dưới. Lưu Bị nhiều lần răn rằng đánh roi lính rồi lại để họ hầu bên mình là rước hoạ. Năm 221, đang chuẩn bị dẫn quân đánh Ngô, Trương Phi bị hai bộ tướng Trương Đạt, Phạm Cương giết, mang đầu sang Ngô. Lưu Bị nghe tin doanh trại của Phi có biểu gửi lên, chưa mở đã nói: "Ôi, Phi chết rồi."

Mã Siêu: thứ tự trả thù bị tiểu thuyết đảo ngược

Trong tiểu thuyết, Tào Tháo giết cha Mã Siêu là Mã Đằng trước, Mã Siêu khởi binh báo thù sau. Sử ghi ngược lại. Năm 211, Mã Siêu cùng Hàn Toại và các tướng Quan Trung nổi dậy, đánh nhau với Tào Tháo ở Đồng Quan. Tào dùng kế ly gián Hàn Toại, đánh tan liên quân. Năm 212, vì Mã Siêu làm phản, Mã Đằng cùng cả họ đang ở Nghiệp bị giết.

Sau nhiều năm tranh chấp vùng Lương Châu, Mã Siêu chạy sang nương Trương Lỗ ở Hán Trung, rồi năm 214 về với Lưu Bị đang vây Thành Đô. Sử chép quân Mã Siêu đến làm trong thành chấn động, chưa đầy mười ngày Lưu Chương mở cửa hàng. Trận đấu tay đôi Trương Phi – Mã Siêu ở Hạ Manh quan là hư cấu.

Mã Siêu mất năm 222, 47 tuổi. Biểu cuối đời ông dâng Lưu Bị có câu: họ hàng hơn hai trăm người bị Mạnh Đức (Tào Tháo) giết gần hết, chỉ còn người em họ Mã Đại. Đó là một trong những câu buồn nhất của cả Thục thư.

Hoàng Trung: Định Quân sơn và tuổi già không rõ

Hoàng Trung vốn là tướng của Lưu Biểu, theo Lưu Bị vào Thục, luôn đi đầu phá trận. Năm 219, trong chiến dịch Hán Trung, theo kế của Pháp Chính, ông từ trên núi Định Quân đánh xuống, chém tướng Ngụy Hạ Hầu Uyên. Đây là trận khiến Tào Tháo phải bỏ Hán Trung, và là lý do Hoàng Trung được phong Hậu tướng quân.

Hình ảnh "lão tướng ngoài bảy mươi" là của tiểu thuyết. Sử không ghi năm sinh của ông. Việc Quan Vũ gọi ông là "lão binh" cho thấy ông lớn tuổi, nhưng già đến đâu thì không ai biết chắc. Tiểu thuyết cho ông chết vì trúng tên ở trận Di Lăng năm 222; sử ghi ông mất năm 220, trước khi trận đó diễn ra.

Triệu Vân: xếp cuối trong sử, đứng đầu trong lòng người đọc

Quyển 36 dành cho Triệu Vân một đoạn rất ngắn, phần lớn chuyện hay về ông đến từ Triệu Vân biệt truyện mà Bùi Tùng Chi chép vào khi chú thích. Chức của ông thấp hơn bốn người kia suốt đời Lưu Bị. Vì sao tiểu thuyết đưa ông lên hàng Ngũ hổ và vẽ thành vị tướng toàn vẹn nhất? Một phần vì ông sống lâu nhất, đi qua cả thời Gia Cát Lượng bắc phạt, nên tác giả cần một nhân vật nối liền hai thế hệ. Chi tiết trận Trường Bản và đời ông có bài riêng trong cùng danh mục.

Ai mạnh nhất trong năm người?

Sử không chấm điểm võ nghệ. Những bảng xếp hạng kiểu "nhất Lữ, nhì Triệu, ba Điển Vi" là câu truyền miệng đời sau, không có trong Tam Quốc chí và cũng không phải nguyên văn tiểu thuyết. Nếu xét theo vai trò thật, có thể chia thế này:

• Tướng trấn một phương: Quan Vũ (Kinh Châu), Trương Phi (Ba Tây, Lãng Trung). Họ cầm quân độc lập, gánh cả một vùng.
• Tướng mang danh vọng: Mã Siêu, xuất thân danh gia Tây Lương, có uy với người Khương, Đê.
• Tướng phá trận: Hoàng Trung, nổi nhất một trận Định Quân sơn.
• Tướng cận vệ và giữ hậu: Triệu Vân, giỏi nhất ở những lúc nguy cấp cần người tin cậy.

Cũng nên nhớ: ba trong năm người chết trong vòng ba năm 219 – 222, cùng lúc Thục mất Kinh Châu và thua trận Di Lăng. Sự suy yếu của Thục Hán về sau một phần là vì lớp võ tướng thế hệ đầu biến mất gần như cùng một lúc.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, đi đâu

Muốn biết năm vị tướng thật, nên đọc thẳng quyển 36 Thục thư của Tam Quốc chí kèm chú của Bùi Tùng Chi, rồi đối chiếu với các hồi tiểu thuyết tương ứng. Đọc song song mới thấy tiểu thuyết đã thêm gì, bỏ gì, và vì sao.

Ở Tứ Xuyên, Vũ Hầu từ tại Thành Đô có hai dãy tượng văn thần, võ tướng nhà Thục. Lãng Trung có miếu Trương Hoàn hầu, nơi tương truyền là mộ Trương Phi. Miện Huyện (Hán Trung, Thiểm Tây) có mộ Mã Siêu. Chính Định (Hà Bắc) có miếu Triệu Vân ở quê ông. Những di tích này phần lớn được trùng tu nhiều đời, nên hãy coi chúng là dấu vết của lòng ngưỡng mộ hậu thế hơn là chứng cứ khảo cổ.

Bài học dễ mang về nhất có lẽ là chuyện Quan Vũ và Hoàng Trung: một tổ chức cần người tài, nhưng cách xếp ghế cho họ có thể gây rạn nứt ngay trong lúc thắng lợi. Lưu Bị phải dùng đến một người khéo nói như Phí Thi mới gỡ được.