Tào Tháo gian hùng hay nhà quân sự: nhìn lại qua Tam Quốc chí và chú giải

Tào Tháo (155 – 220) vừa là một nhà quân sự hàng đầu thời Tam Quốc, vừa là chính khách tàn nhẫn khi cần. Chữ "gian hùng" bám vào ông từ một lời bình thời trẻ, rồi được Tam Quốc diễn nghĩa đẩy thành hình ảnh kẻ phản diện. Sử liệu cho thấy một người phức tạp hơn nhiều: thắng trận Quan Độ, thống nhất phương bắc, chú giải binh pháp Tôn Tử, làm thơ hay, nhưng cũng tàn sát dân Từ Châu và giết không ít người tài.

Đời Tào Tháo qua các mốc

• 155: sinh ở huyện Tiêu, nước Bái (nay thuộc An Huy). Cha là Tào Tung, con nuôi của hoạn quan Tào Đằng.
• 184: làm Kỵ đô uý đánh quân Khăn Vàng ở Dĩnh Xuyên.
• 190: khởi binh chống Đổng Trác, thua ở Huỳnh Dương.
• 192: thu hàng hơn ba mươi vạn quân Khăn Vàng Thanh Châu, lập đội "Thanh Châu binh".
• 196: rước Hán Hiến Đế về Hứa, bắt đầu đồn điền.
• 198: diệt Lã Bố ở Hạ Bì.
• 200: thắng Viên Thiệu ở Quan Độ.
• 207: vượt Bạch Lang sơn đánh Ô Hoàn, thống nhất phương bắc.
• 208: làm Thừa tướng, xuống nam lấy Kinh Châu, thua ở Xích Bích.
• 211: thắng Mã Siêu, Hàn Toại ở Đồng Quan.
• 213 – 216: lên Nguỵ công, rồi Nguỵ vương.
• 219: bỏ Hán Trung sau khi Hạ Hầu Uyên tử trận.
• 220: mất ở Lạc Dương. Cuối năm ấy Tào Phi phế nhà Hán, lập nhà Nguỵ, truy tôn cha là Nguỵ Vũ Đế.

Tào Tháo chưa bao giờ xưng đế. Đến chết ông vẫn là bề tôi nhà Hán trên danh nghĩa, dù nắm toàn bộ quyền lực.

Chữ "gian hùng" từ đâu ra

Thời trẻ Tào Tháo đến gặp Hứa Thiệu, người nổi tiếng chuyên bình phẩm nhân vật, xin một lời nhận xét. Câu trả lời có hai bản. Theo Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh mà Bùi Tùng Chi dẫn: "Ông là năng thần thời trị, gian hùng thời loạn" (治世之能臣，亂世之姦雄). Theo Hậu Hán thư của Phạm Diệp: "Ông là gian tặc thời thanh bình, anh hùng thời loạn." Hai bản khác nhau khá xa, và Tào Tháo được chép là nghe xong cười lớn.

Bản thứ nhất là bản nổi tiếng nhất. Đọc kỹ thì nó không hẳn là lời chê: nó nói người này giỏi đến mức đặt vào thời nào cũng thành nhân vật lớn, chỉ khác là thời loạn thì cái giỏi ấy đi kèm thủ đoạn.

Câu "thà ta phụ người" có ba bản

Câu nói khiến Tào Tháo mang tiếng nhất là chuyện giết cả nhà Lã Bá Xa khi trốn khỏi Lạc Dương năm 189. Bùi Tùng Chi chép ba bản:

1. Nguỵ thư của Vương Thẩm (sử nhà Nguỵ, có xu hướng bênh Tào): con cháu và khách nhà Lã Bá Xa định cướp ngựa và đồ của Tào, Tào giết mấy người để tự vệ.
2. Thế ngữ: Tào nghi họ định hại mình nên đêm đến giết tám người rồi đi.
3. Tạp ký của Tôn Thịnh: Tào nghe tiếng dụng cụ nấu ăn, tưởng sắp bị giết nên ra tay; xong rồi buồn bã nói "Thà ta phụ người, chớ để người phụ ta" (寧我負人，毋人負我).

Tiểu thuyết chọn bản thứ ba, thêm cảnh Lã Bá Xa đi mua rượu về cũng bị giết, và nới câu nói thành "thà ta phụ người thiên hạ, chớ để người thiên hạ phụ ta". Câu gốc chỉ là phản ứng sau một lần giết nhầm; câu tiểu thuyết đã thành một triết lý sống. Khoảng cách giữa hai câu chính là khoảng cách giữa Tào Tháo của sử và Tào Tháo của truyện.

Tào Tháo cầm quân giỏi đến đâu

Quan Độ năm 200

Đây là trận định đoạt phương bắc. Viên Thiệu đông quân hơn hẳn. Tam Quốc chí nói quân Tào "không đầy một vạn"; Bùi Tùng Chi đã nghi con số này là quá thấp và lập luận dài để bác. Dù số thật là bao nhiêu, Tào ở thế yếu. Bước ngoặt đến khi mưu sĩ Hứa Du bỏ Viên Thiệu sang hàng, báo kho lương ở Ô Sào. Tào đích thân dẫn năm nghìn bộ kỵ đi đêm, đốt sạch lương. Quân Viên tan vỡ, các tướng Trương Cáp, Cao Lãm ra hàng.

Vượt Bạch Lang sơn năm 207

Để đánh người Ô Hoàn đang che chở anh em họ Viên, Tào đi đường núi hiểm hơn năm trăm dặm, bất ngờ gặp quân địch ở Bạch Lang sơn, chém thủ lĩnh Đạp Đốn. Đây là một trong những cuộc hành quân xa và táo bạo nhất thời ấy.

Những trận thua

Ông thua nhiều và thua đau. Năm 197 ở Uyển, Trương Tú hàng rồi phản, con trưởng Tào Ngang và cận vệ Điển Vi tử trận. Năm 208 thua ở Xích Bích, sau này ông viết cho Tôn Quyền rằng quân gặp dịch bệnh nên tự đốt thuyền rút, "để Chu Du hưởng hão cái danh". Năm 219 ông phải bỏ Hán Trung.

Đồn điền và binh thư

Cái giỏi bền hơn trận mạc là hậu cần. Từ năm 196, theo đề nghị của Táo Chi, Hàn Hạo, Tào cho mộ dân khai đồn điền quanh Hứa, năm đầu thu được hàng trăm vạn hộc thóc. Có lương tại chỗ, quân Tào không phải cướp bóc như nhiều đạo quân khác. Ông cũng là người chú giải Binh pháp Tôn Tử; bản chú của ông là bản chú cổ nhất còn lại đến nay, và là một trong mười một nhà chú được các đời sau gom lại.

Mặt tối mà sử không giấu

Không thể nói Tào Tháo bị oan hoàn toàn. Chính Tam Quốc chí, một bộ sử coi Nguỵ là chính thống, cũng ghi những vết đen:

• Từ Châu 193 – 194: đánh Đào Khiêm để trả thù cha bị giết, quân Tào "đi qua đâu tàn sát nhiều đến đó". Các sách khác chép xác người làm tắc sông Tứ.
• Giết danh sĩ: Biên Nhượng, Khổng Dung (208), Thôi Diễm (216), và cả danh y Hoa Đà. Hoa Đà bị giết là sử thật; cảnh Hoa Đà đòi bổ đầu chữa bệnh làm Tào nghi là chi tiết của tiểu thuyết.
• Dương Tu (219): bị giết vì dính vào cuộc tranh ngôi giữa Tào Phi và Tào Thực. Giai thoại "gân gà" xuất hiện trong Cửu Châu xuân thu mà Bùi Tùng Chi dẫn.

Người dùng người theo tài

Tào Tháo ban ba lệnh cầu hiền vào các năm 210, 214, 217, tinh thần chung là "chỉ cần có tài thì cử" (唯才是舉), kể cả người mang tiếng bất nhân bất hiếu. Ở thời mà con đường làm quan phụ thuộc vào danh tiếng đạo đức và dòng dõi, đây là một tuyên bố gây sốc. Nhờ vậy dưới trướng ông tập hợp được những người như Tuân Úc, Quách Gia, Giả Hủ, và các tướng xuất thân hàng tướng như Trương Liêu, Trương Cáp.

Ông cũng là nhà thơ đứng đầu dòng "Kiến An phong cốt". Quan thương hải viết khi đi qua Kiệt Thạch trên đường đánh Ô Hoàn về; Đoản ca hành mở đầu bằng "Đối tửu đương ca, nhân sinh kỷ hà" (nâng chén nên ca, đời người được mấy). Cảnh ông ngâm thơ trên thuyền trước trận Xích Bích trong tiểu thuyết là dựng thêm, nhưng bài thơ thì có thật.

Tiểu thuyết đã làm gì với Tào Tháo

Lối "tôn Lưu biếm Tào" (đề cao Lưu Bị, hạ Tào Tháo) đã có từ các buổi kể chuyện đời Tống. Tô Thức ghi lại rằng trẻ con nghe kể chuyện Tam Quốc, đến đoạn Lưu Bị thua thì nhíu mày rơi nước mắt, đến đoạn Tào Tháo thua thì vui sướng hò reo. La Quán Trung kế thừa cái nhìn đó.

Góc nhìn hôm nay

Năm 2009, giới khảo cổ Trung Quốc công bố một ngôi mộ lớn ở Tây Cao Huyệt, thuộc An Dương (Hà Nam), là Cao Lăng của Tào Tháo. Kết luận này từng gây tranh cãi lớn, sau được giới học thuật Trung Quốc chấp nhận rộng rãi, và hiện nơi đây có bảo tàng. Trong mộ có hài cốt một người đàn ông khoảng sáu mươi tuổi và đồ tuỳ táng khá giản dị, phù hợp với di lệnh "chôn theo áo thường, không chôn vàng ngọc".

Để hiểu Tào Tháo, nên đọc quyển 1 Vũ Đế kỷ của Tam Quốc chí cùng chú của Bùi Tùng Chi, rồi đọc thơ của ông. Đọc xong sẽ thấy câu hỏi "gian hùng hay nhà quân sự" có lẽ là câu hỏi sai: ông là cả hai, và hai mặt ấy gắn với nhau. Chính sự quyết đoán đến lạnh lùng giúp ông thắng Quan Độ cũng là thứ đã gây ra Từ Châu.