Trận Xích Bích diễn ra vào mùa đông năm 208 trên sông Trường Giang, khi liên quân Tôn Quyền – Lưu Bị, với Chu Du làm tổng chỉ huy, đánh bại đại quân Tào Tháo đang tiến xuống phương Nam. Theo chính sử Tam Quốc chí, yếu tố quyết định là kế hỏa công của Hoàng Cái đốt cháy đoàn thuyền Tào quân, cộng với dịch bệnh đang tàn phá doanh trại phương Bắc. Trận này chặn đứng tham vọng thống nhất Trung Hoa của Tào Tháo và mở ra cục diện chia ba thiên hạ.
Bối cảnh: Tào Tháo trên đà thống nhất
Đến năm 207, Tào Tháo đã đánh bại Viên Thiệu và các con, nắm trọn phương Bắc, lại kiểm soát vua Hán Hiến Đế ở Hứa Xương. Năm 208, ông nhận chức Thừa tướng rồi kéo quân xuống Kinh Châu. Đúng lúc ấy Lưu Biểu, người cai quản Kinh Châu, qua đời. Con là Lưu Tông đầu hàng ngay, giao cả Kinh Châu cùng thủy quân cho Tào Tháo.
Lưu Bị lúc ấy đang nương nhờ Lưu Biểu ở Phàn Thành, vội chạy về phía nam. Ở Trường Bản (Đương Dương), đoàn người của Lưu Bị bị kỵ binh Tào đuổi kịp và đánh tan; Lưu Bị bỏ cả vợ con chạy thoát, sau đó hợp với Lưu Kỳ (con trưởng Lưu Biểu) ở Hạ Khẩu.
Tào Tháo chiếm được Giang Lăng, căn cứ quân sự và kho tàng lớn của Kinh Châu, rồi gửi thư cho Tôn Quyền ở Giang Đông. Theo Giang biểu truyện được Bùi Tùng Chi dẫn chú trong Tam Quốc chí, Tào Tháo viết rằng mình đang chỉnh đốn 80 vạn thủy quân, muốn cùng Tôn Quyền "đi săn" ở đất Ngô. Ý đe doạ không cần nói thêm.
Giang Đông quyết đánh
Triều đình Tôn Quyền chia làm hai phe. Trương Chiêu và nhiều người chủ trương hàng. Lỗ Túc và Chu Du chủ trương đánh. Gia Cát Lượng, theo Lưu Bị, sang gặp Tôn Quyền để bàn liên minh.
Lập luận của Chu Du, được chép trong Tam Quốc chí – Chu Du truyện và phần chú dẫn, rất thực tế: quân Tào là người phương Bắc, không quen thủy chiến; đang mùa đông, ngựa thiếu cỏ; quân đi xa mỏi mệt, lại không hợp thủy thổ nên tất sinh bệnh. Chu Du ước tính quân Tào mang từ phương Bắc xuống chỉ khoảng 15–16 vạn, quân Lưu Biểu mới hàng khoảng 7–8 vạn và còn hai lòng, nên con số 80 vạn chỉ là phô trương.
Tôn Quyền quyết đánh, giao cho Chu Du và Trình Phổ làm Tả, Hữu đô đốc, với khoảng 3 vạn quân tinh nhuệ. Lưu Bị góp lực lượng của mình và Lưu Kỳ, theo lời Gia Cát Lượng khoảng hơn 2 vạn. Như vậy liên quân chỉ khoảng 5 vạn, đối đầu với một lực lượng lớn hơn nhiều lần.
Diễn biến theo chính sử
- Chạm trán đầu tiên: liên quân ngược sông gặp quân Tào ở Xích Bích. Lần giao chiến đầu, quân Tào bất lợi, phải lui về bờ bắc, đóng ở Ô Lâm. Liên quân đóng ở bờ nam.
- Kế của Hoàng Cái: Hoàng Cái, lão tướng của nhà Tôn, nhận thấy thuyền quân Tào được nối đầu đuôi với nhau, đề nghị dùng lửa. Chu Du truyện chép ý của Hoàng Cái rằng địch đông ta ít, khó cầm cự lâu, nhưng thuyền địch nối liền nên có thể đốt mà phá.
- Trá hàng: Hoàng Cái gửi thư giả hàng Tào Tháo. Ông chuẩn bị mười chiếc thuyền chiến lớn chất củi khô, cỏ, tưới dầu, phủ vải che, cắm cờ, phía sau buộc thuyền nhỏ để thoát.
- Hỏa công: khi thuyền đến gần, quân Tào đứng xem vì tin là Hoàng Cái tới hàng. Hoàng Cái cho châm lửa. Gặp gió mạnh, thuyền lửa lao vào đoàn thuyền Tào, lửa lan lên tận doanh trại trên bờ. Người ngựa chết cháy, chết đuối rất nhiều.
- Truy kích: Chu Du dẫn quân tinh nhuệ theo sau đánh vào, quân Tào tan vỡ. Tào Tháo rút theo đường Hoa Dung về Giang Lăng. Theo chú dẫn từ Sơn Dương công tải ký, đường Hoa Dung lầy lội, Tào Tháo phải bắt quân yếu ôm cỏ lót đường cho kỵ binh đi, nhiều người bị giẫm chết trong bùn.
Đáng chú ý, Tam Quốc chí – Võ đế kỷ (phần về Tào Tháo) chỉ chép rất ngắn: Tào Tháo đến Xích Bích, đánh với Lưu Bị không lợi; lúc ấy có dịch lớn, quan binh chết nhiều, bèn rút quân. Giang biểu truyện còn dẫn thư Tào Tháo gửi Tôn Quyền sau trận, đại ý: ở Xích Bích gặp dịch bệnh, ta tự đốt thuyền rút đi, để Chu Du được tiếng hão. Đây là lời giải thích của bên thua, nên cần đọc thận trọng, nhưng nó cho thấy dịch bệnh là yếu tố mà cả hai phía đều thừa nhận.
Chính sử và Tam Quốc diễn nghĩa: phân biệt cho rõ
Phần lớn hình dung của người Việt về Xích Bích đến từ tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, viết hơn một nghìn năm sau. Tiểu thuyết đã thêm nhiều tình tiết rất đặc sắc nhưng không có trong sử:
| Tình tiết | Trong Tam Quốc diễn nghĩa | Theo sử liệu |
|---|---|---|
| Gia Cát Lượng lập đàn cầu gió đông | Gia Cát Lượng làm phép để gió đông nổi lên đúng lúc | Không có. Sử chỉ nói gặp gió mạnh. Gió đông nam vào mùa đông ở vùng này là hiện tượng có thể xảy ra |
| Thuyền cỏ mượn tên | Gia Cát Lượng dùng thuyền cỏ lấy hơn mười vạn mũi tên của Tào | Không có ở Xích Bích. Có một chuyện tương tự gắn với Tôn Quyền trong trận Nhu Tu năm 213, chép trong sách khác |
| Liên hoàn kế của Bàng Thống | Bàng Thống lừa Tào nối thuyền bằng xích sắt | Sử chỉ nói thuyền Tào nối đầu đuôi, không nói ai đề xuất. Bàng Thống không có vai trò gì ở Xích Bích |
| Khổ nhục kế: Hoàng Cái chịu đòn | Chu Du đánh Hoàng Cái để Tào tin việc trá hàng | Không có. Sử chỉ chép Hoàng Cái gửi thư trá hàng |
| Quan Vũ tha Tào Tháo ở Hoa Dung | Quan Vũ vì nghĩa cũ thả Tào Tháo | Không có. Sử chỉ chép Tào Tháo vất vả vượt đường lầy Hoa Dung |
| Vai trò của Gia Cát Lượng | Nhân vật trung tâm, điều khiển mọi việc | Có vai trò sứ giả thúc đẩy liên minh; chỉ huy trận đánh là Chu Du, Trình Phổ |
Tiểu thuyết cũng làm Chu Du thành người hẹp hòi, ganh tị với Gia Cát Lượng. Trong sử, Chu Du được mô tả là người độ lượng, giỏi âm nhạc, được người đương thời rất kính trọng. Câu "Khúc có sai, Chu lang ngoảnh lại" về tài nghe nhạc của ông là từ chính Tam Quốc chí.
Trận Xích Bích ở đâu
Đây là câu hỏi đến nay chưa có lời đáp tuyệt đối. Có ít nhất bốn năm thuyết về vị trí, đều nằm dọc Trường Giang ở tỉnh Hồ Bắc. Thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất đặt trận đánh ở vùng Xích Bích thuộc thành phố Xích Bích (trước năm 1998 gọi là Bồ Kỳ), nơi có vách đá ven sông mang hai chữ "Xích Bích" khắc từ lâu đời. Các thuyết khác đặt ở vùng Gia Ngư, Vũ Xương hay Hán Dương.
Cũng cần phân biệt với "Xích Bích" ở Hoàng Châu (Hoàng Cương ngày nay), nơi Tô Đông Pha viết hai bài Xích Bích phú nổi tiếng năm 1082. Tô Đông Pha có lẽ cũng biết đó không phải chiến trường thật; trong bài từ Niệm nô kiều – Xích Bích hoài cổ ông viết theo lối "người ta nói đây là Xích Bích của Chu lang".
Vì sao Tào Tháo thua
- Thủy chiến không phải sở trường: quân phương Bắc giỏi kỵ chiến, còn thủy quân thật sự là quân Kinh Châu mới hàng, chưa trung thành.
- Dịch bệnh: được ghi trong cả sử của phe Tào lẫn phe Tôn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó có thể là bệnh truyền qua nước như sán máng, phổ biến ở vùng sông hồ phía nam, nhưng đây chỉ là giả thuyết.
- Tốc độ quá nhanh: Tào Tháo vừa chiếm Kinh Châu đã tiến tiếp, chưa kịp ổn định hậu phương và chỉnh huấn thủy quân. Thắng lợi quá dễ ở Kinh Châu khiến ông khinh địch.
- Đối thủ đoàn kết đúng lúc: Tôn và Lưu, vốn không tin nhau, đã kịp liên minh trước khi Tào Tháo tách được từng bên.
Hệ quả và góc nhìn hôm nay
Sau Xích Bích, Tào Tháo rút về phương Bắc, không bao giờ còn cơ hội đánh chiếm phương Nam. Lưu Bị nhân đó lấy bốn quận phía nam Kinh Châu, có được đất đứng chân lần đầu tiên, rồi sau vào Ích Châu lập ra nhà Thục. Tôn Quyền giữ vững Giang Đông. Thế chân vạc Ngụy – Thục – Ngô thành hình, kéo dài đến năm 280.
Nếu muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc: Tam Quốc chí của Trần Thọ, các truyện Chu Du, Lỗ Túc, Hoàng Cái, Gia Cát Lượng, cùng phần chú của Bùi Tùng Chi; đọc song song với Tam Quốc diễn nghĩa (các hồi 43–50) để thấy tiểu thuyết đã thêm thắt ra sao. Có thể đọc thêm Tư trị thông giám của Tư Mã Quang, quyển 65, chép trận này khá mạch lạc.
- Tham quan: khu di tích Xích Bích ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, có vách đá khắc chữ và bảo tàng nhỏ.
- Bài học mang về: con số trên giấy không phải sức mạnh thật. Chu Du thắng trước hết vì đánh giá đúng đối phương: quân đông nhưng không quen sông nước, mỏi mệt và đang bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Trận Xích Bích diễn ra năm nào?
Trận Xích Bích diễn ra vào mùa đông năm 208, cuối thời Đông Hán, thuộc niên hiệu Kiến An thứ 13. Trận đánh xảy ra trên sông Trường Giang, thuộc tỉnh Hồ Bắc ngày nay.
Ai là người chỉ huy chính của liên quân ở Xích Bích?
Theo Tam Quốc chí, chỉ huy chính là Chu Du và Trình Phổ, hai đô đốc của Tôn Quyền. Lưu Bị góp quân của mình, còn Gia Cát Lượng đóng vai trò thuyết phục Tôn Quyền liên minh chứ không trực tiếp điều khiển trận đánh.
Tào Tháo có thật sự mang 80 vạn quân không?
Con số 80 vạn là lời Tào Tháo tự nói trong thư đe doạ Tôn Quyền. Chu Du ước tính quân Tào thực tế khoảng 15–16 vạn quân phương Bắc cộng 7–8 vạn quân Kinh Châu mới hàng, và các nhà nghiên cứu hiện đại phần lớn cho rằng con số thật thấp hơn nhiều so với 80 vạn.
Gia Cát Lượng có cầu được gió đông không?
Không. Chuyện lập đàn cầu gió đông là sáng tác của Tam Quốc diễn nghĩa. Chính sử chỉ ghi lúc Hoàng Cái phóng hỏa thì gặp gió mạnh, giúp lửa lan nhanh sang đoàn thuyền Tào quân.
Ai nghĩ ra kế hỏa công ở Xích Bích?
Theo Tam Quốc chí – Chu Du truyện, người đề xuất kế hỏa công là lão tướng Hoàng Cái, sau khi thấy thuyền Tào nối liền với nhau. Hoàng Cái cũng là người gửi thư trá hàng và trực tiếp dẫn thuyền lửa.
