Trận Ngọc Hồi – Đống Đa 1789: Quang Trung đại phá quân Thanh dịp Tết Kỷ Dậu

Trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra vào rạng sáng mùng 5 Tết Kỷ Dậu, tức ngày 30 tháng 1 năm 1789, khi quân Tây Sơn của vua Quang Trung đánh tan quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy ở phía nam Thăng Long. Chỉ sau chưa đầy một tuần kể từ đêm giao thừa xuất quân ở Tam Điệp, Quang Trung đã vào Thăng Long trưa mùng 5. Đây là chiến thắng nổi tiếng nhất của Quang Trung và là một trong những cuộc hành quân thần tốc kinh điển của sử Việt.

Vì sao quân Thanh sang Đại Việt

Cuối thế kỷ XVIII, nhà Lê chỉ còn là danh nghĩa, quyền thực nằm trong tay chúa Trịnh ở Bắc và các thế lực tranh chấp. Năm 1786, Nguyễn Huệ ra Bắc lật đổ họ Trịnh dưới danh nghĩa "phù Lê". Sau đó tình hình rối ren: Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn Nhậm lần lượt lộng quyền, Nguyễn Huệ hai lần phải ra Bắc dẹp.

Vua Lê Chiêu Thống bỏ chạy lên phía bắc, rồi cho người sang cầu cứu nhà Thanh. Vua Càn Long thấy đây là dịp can thiệp, sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị cầm quân sang, với danh nghĩa khôi phục nhà Lê. Quân Thanh chia nhiều đường: đường chính qua Lạng Sơn do Tôn Sĩ Nghị cùng đề đốc Quảng Tây Hứa Thế Hanh chỉ huy, và một cánh từ Vân Nam – Quý Châu do Ô Đại Kinh dẫn theo hướng Tuyên Quang.

Quân số quân Thanh là điểm còn tranh luận. Sách sử Việt thường ghi khoảng 29 vạn, nhưng con số này có thể tính cả phu dịch, và nhiều nhà nghiên cứu dựa trên tài liệu nhà Thanh cho rằng lực lượng chiến đấu thực sự ít hơn nhiều. Điều chắc chắn là đây là đạo quân lớn, có pháo, kỵ binh và được hậu cần từ Quảng Tây.

Tây Sơn lùi về Tam Điệp, Quang Trung lên ngôi

Lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà lúc ấy do Ngô Văn Sở chỉ huy, với Ngô Thì Nhậm làm tham mưu. Thấy quân Thanh quá đông, họ rút khỏi Thăng Long về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn ở ranh giới Ninh Bình – Thanh Hóa, đồng thời cấp báo về Phú Xuân. Tôn Sĩ Nghị vào Thăng Long gần như không gặp kháng cự vào khoảng giữa tháng 12 năm 1788. Lê Chiêu Thống được phong làm An Nam quốc vương.

Ở Phú Xuân, ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22 tháng 12 năm 1788), Nguyễn Huệ lập đàn ở núi Bân, lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức kéo quân ra Bắc. Trên đường, ông dừng ở Nghệ An tuyển thêm quân và duyệt binh, rồi tới Tam Điệp hội quân với cánh Ngô Văn Sở.

Các sách kể rằng tại Tam Điệp, Quang Trung cho quân ăn Tết trước, hẹn đến ngày mùng 7 sẽ vào Thăng Long mở tiệc ăn mừng. Chi tiết này được chép trong Hoàng Lê nhất thống chí và được nhiều sách sau dẫn lại. Cần nhớ Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử của nhóm Ngô gia văn phái, viết với nhiều tư liệu thật nhưng có phần kể chuyện, nên các câu đối thoại trong đó không nên coi là lời nói nguyên văn.

Năm đạo quân, một đêm giao thừa

Đêm 30 Tết (25 tháng 1 năm 1789), quân Tây Sơn từ Tam Điệp chia làm năm đạo tiến ra Bắc:

Cách tổ chức này cho thấy Quang Trung không chỉ muốn đánh bại quân Thanh, mà muốn chặn cả đường rút về Lạng Sơn. Việc định danh các "Đô đốc" bằng một chữ khiến hậu thế tranh luận khá nhiều. Riêng Đô đốc Long, có ý kiến cho là Đặng Tiến Đông, có ý kiến khác; đến nay vẫn chưa có kết luận thống nhất.

Diễn biến từ Gián Khẩu đến Ngọc Hồi

1. Đêm 30 Tết và mùng 1: quân Tây Sơn vượt sông Gián Khẩu (Ninh Bình), quét các toán quân tiền tiêu của quân Lê – Thanh.
2. Đêm mùng 3 Tết (28 tháng 1): bao vây đồn Hà Hồi (vùng Thường Tín cũ, Hà Nội ngày nay). Quân trong đồn bất ngờ, đầu hàng gần như không giao chiến.
3. Rạng sáng mùng 5 (30 tháng 1): tấn công đồn Ngọc Hồi, trung tâm phòng ngự phía nam Thăng Long. Đây là trận ác liệt nhất. Hoàng Lê nhất thống chí tả quân Tây Sơn dùng những tấm ván gỗ bọc rơm tẩm nước, mỗi tấm do một tốp lính khiêng, tiến lên che chắn đạn và tên; phía sau là quân cầm binh khí ngắn. Voi chiến cũng được dùng. Đồn Ngọc Hồi vỡ. Đề đốc Hứa Thế Hanh tử trận.
4. Cùng thời điểm, ở Khương Thượng: đạo của Đô đốc Long đánh úp đồn quân Thanh. Sầm Nghi Đống, tri phủ Điền Châu chỉ huy đồn này, thắt cổ tự tử. Xác quân Thanh sau đó được chôn thành nhiều gò lớn, nguồn gốc của tên gọi Đống Đa.
5. Trưa mùng 5: Quang Trung vào Thăng Long. Tôn Sĩ Nghị đang ở doanh trại bên sông Hồng, nghe tin vội bỏ chạy qua cầu phao sang bờ bắc; cầu bị đứt, nhiều quân Thanh rơi xuống sông. Lê Chiêu Thống chạy theo.

Lối rút về Lạng Sơn của quân Thanh bị các cánh quân phía đông uy hiếp, nhiều đồn rút chạy hỗn loạn. Cánh quân Vân Nam – Quý Châu nghe tin cũng rút về.

Sau chiến thắng: thắng trận, rồi giảng hòa

Điểm làm nên tầm vóc của Quang Trung không chỉ là trận đánh. Ngay sau chiến thắng, ông cho Ngô Thì Nhậm soạn văn thư gửi nhà Thanh, đặt vấn đề giảng hòa, trả tù binh và nhận lễ sách phong. Càn Long chấp nhận, phong Quang Trung làm An Nam quốc vương năm 1789. Năm sau còn có sứ bộ sang chúc thọ Càn Long tại Nhiệt Hà; việc "vua Quang Trung" trong sứ bộ này có phải chính Quang Trung hay là người đóng thế (sử Việt cho là Phạm Công Trị) vẫn là chủ đề được giới nghiên cứu nhắc tới.

Cách làm này tránh cho Đại Việt một cuộc chiến trả thù kéo dài với một đế chế lớn hơn nhiều lần. Đánh để thắng, rồi dùng ngoại giao để giữ thắng lợi, là cách mà Lý Thường Kiệt năm 1077 và Lê Lợi năm 1427 cũng từng làm.

Những điều thường bị kể sai

• "Quang Trung hành quân từ Phú Xuân ra Thăng Long chỉ trong vài ngày": không đúng. Chặng từ Phú Xuân ra Tam Điệp mất khoảng một tháng, có dừng tuyển quân. Cái "thần tốc" nằm ở chặng từ Tam Điệp đến Thăng Long, chỉ khoảng 5 ngày vừa đi vừa đánh.
• "Quân Thanh có 29 vạn chiến binh": con số này còn tranh cãi như đã nói, nên khi dùng nên ghi là "theo sách Việt".
• Chuyện lính Tây Sơn đi ba người một võng thay nhau khiêng: là chi tiết dân gian để giải thích tốc độ hành quân, không có trong chính sử.
• Chuyện cành đào Quang Trung gửi từ Thăng Long về Phú Xuân cho Ngọc Hân công chúa: là giai thoại, không có bằng chứng sử liệu.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

• Gò Đống Đa và tượng đài Quang Trung (phố Tây Sơn, Hà Nội): nơi tổ chức lễ hội Gò Đống Đa vào mùng 5 Tết hằng năm.
• Khu vực Ngọc Hồi (Thanh Trì cũ, Hà Nội): có đình, đền và các điểm ghi dấu trận đánh; lễ hội cũng được tổ chức dịp đầu năm.
• Bảo tàng Quang Trung (đất Tây Sơn, Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai): quê hương nhà Tây Sơn, có trưng bày về các chiến dịch và biểu diễn trống trận Tây Sơn.
• Sách nên đọc: Hoàng Lê nhất thống chí (đọc như tiểu thuyết lịch sử, có giá trị tư liệu cao); Đại Nam chính biên liệt truyện phần về nhà Tây Sơn (viết dưới góc nhìn nhà Nguyễn, thù địch với Tây Sơn); các nghiên cứu của Hoa Bằng và Nguyễn Lương Bích về Quang Trung.

Đọc nhiều nguồn sẽ thấy một bức tranh thú vị: sử nhà Nguyễn gọi Tây Sơn là "ngụy" nhưng không xoá được chiến thắng này, còn sử nhà Thanh tìm cách giảm nhẹ thất bại. Chính độ vênh giữa các nguồn mới cho thấy trận đánh gây chấn động đến mức nào.