Chi Lăng – Xương Giang 1427: Lam Sơn diệt viện binh nhà Minh thế nào

Chiến dịch Chi Lăng – Xương Giang diễn ra vào tháng 10 và đầu tháng 11 năm 1427, khi nghĩa quân Lam Sơn của Lê Lợi tiêu diệt đạo viện binh nhà Minh do Liễu Thăng chỉ huy tràn sang qua đường Lạng Sơn. Liễu Thăng bị chém ở núi Mã Yên, các tướng kế tiếp lần lượt tử trận hoặc bị bắt, và đạo quân còn lại bị vây diệt ở cánh đồng Xương Giang. Thất bại này buộc Vương Thông ở thành Đông Quan phải xin hòa, kết thúc 20 năm nhà Minh đô hộ.

Tình thế năm 1427: Lam Sơn đã thắng trong nước, chờ trận cuối

Khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ năm 1418 ở Thanh Hóa. Sau nhiều năm khó khăn ở miền núi, từ năm 1424 nghĩa quân chuyển hướng vào Nghệ An theo đề xuất của Nguyễn Chích, rồi tiến ra Bắc. Cuối năm 1426, trận Tốt Động – Chúc Động đánh tan đạo quân của Vương Thông. Vương Thông rút vào cố thủ thành Đông Quan (Thăng Long).

Đến năm 1427, phần lớn các thành của quân Minh đã bị hạ hoặc bị vây. Nhưng Lam Sơn vẫn chưa thể nói là đã thắng: nhà Minh chuẩn bị gửi viện binh lớn. Nếu viện binh vào được Đông Quan, hợp với quân Vương Thông, mọi thứ có thể đảo ngược.

Viện binh Minh đi theo hai đường:

• Đường Quảng Tây – Lạng Sơn: do Chinh lỗ phó tướng quân An Viễn hầu Liễu Thăng chỉ huy, cùng Bảo Định bá Lương Minh, Thượng thư bộ Binh Lý Khánh, Thượng thư bộ Công Hoàng Phúc. Toàn thư chép đạo này khoảng 10 vạn quân.
• Đường Vân Nam: do Kiềm quốc công Mộc Thạnh chỉ huy, Toàn thư chép khoảng 5 vạn quân.

Các con số trên lấy từ sử Việt. Sử Minh có số liệu khác và nhìn chung thấp hơn, nên con số chính xác vẫn là điều bàn cãi. Điều chắc chắn: đây là lực lượng cứu viện lớn nhất mà nhà Minh gửi sang trong cuộc chiến.

Kế hoạch của Lam Sơn: đánh viện, không đánh thành

Bộ chỉ huy Lam Sơn đứng trước lựa chọn: dồn sức hạ thành Đông Quan trước khi viện binh tới, hay giữ vây Đông Quan và tập trung đánh viện binh. Lê Lợi và Nguyễn Trãi chọn cách thứ hai. Lý do được nhiều sử gia nhấn mạnh: đánh thành là hạ sách, tốn quân và kéo dài; còn diệt viện binh thì quân trong thành mất hết hy vọng.

Hai việc được làm trước:

1. Hạ thành Xương Giang. Thành nằm trên con đường từ Lạng Sơn về Đông Quan, là chỗ dựa tự nhiên cho viện binh. Quân Lam Sơn vây thành nhiều tháng và hạ được vào cuối tháng 9 năm 1427, ngay trước khi Liễu Thăng sang. Viện binh vì thế mất điểm tựa giữa đường.
2. Bố trí mai phục trên đường Lạng Sơn. Đoạn ải Chi Lăng là thung lũng hẹp kẹp giữa núi đá vôi và núi đất, dài khoảng vài cây số, xưa nay là nơi đặt phục binh. Lê Lợi giao các tướng Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Lê Văn An, Lê Lý, Lê Văn Linh cùng nhiều cánh quân và voi chiến phục ở đây.

Với hướng Vân Nam, Lê Lợi cho quân giữ chặt vùng Lê Hoa, không giao chiến lớn, chờ tin từ mặt trận chính.

Diễn biến theo ngày

Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi viết ngay sau chiến thắng tóm tắt các mốc rất ngắn gọn, và đây là đoạn được trích nhiều nhất:

Ngày mười tám, trận Chi Lăng, Liễu Thăng thất thế; Ngày hai mươi, trận Mã Yên, Liễu Thăng cụt đầu; Ngày hai mươi lăm, bá tước Lương Minh bại trận tử vong; Ngày hai mươi tám, thượng thư Lý Khánh cùng kế tự vẫn.

Các ngày ở đây là ngày âm lịch tháng 9 năm Đinh Mùi. Quy sang dương lịch, trận Chi Lăng và Mã Yên rơi vào khoảng ngày 8 đến 10 tháng 10 năm 1427. Có thể chia chiến dịch như sau:

Vì sao Liễu Thăng dễ dàng rơi vào ổ phục kích? Toàn thư và các sách sau này đều mô tả ông khinh địch, sau khi thấy quân giữ ải bỏ chạy thì cho rằng quân Lam Sơn yếu, liền dẫn một bộ phận kỵ binh đi trước, tách khỏi đại quân. Đoạn đường qua Mã Yên lầy lội, ngựa sa lầy, đó là lúc phục binh hai bên đổ ra.

Mộc Thạnh rút chạy và hội thề Đông Quan

Đạo quân Mộc Thạnh từ Vân Nam đang đối mặt với quân Lam Sơn ở Lê Hoa. Lê Lợi cho đưa tin thất bại của Liễu Thăng, kèm các vật chứng thu được, tới doanh trại Mộc Thạnh. Mộc Thạnh hoảng sợ, rút quân về; quân Lam Sơn đuổi đánh, thu được nhiều ngựa và quân nhu.

Ở Đông Quan, Vương Thông biết hết đường cứu viện. Cuối năm 1427, hai bên làm lễ hội thề ở phía nam thành Đông Quan. Quân Minh cam kết rút về nước. Lê Lợi cấp thuyền, ngựa, lương thảo cho quân Minh về; việc này trong Bình Ngô đại cáo được nêu như biểu hiện của nhân nghĩa và cũng là tính toán khôn ngoan để tránh mối thù kéo dài. Đầu năm 1428, quân Minh rút hết. Lê Lợi lên ngôi, lập ra nhà Hậu Lê.

Vì sao chiến dịch này được xem là kiểu mẫu

Đánh vào chỗ đối phương phải đi qua

Viện binh có một con đường để tới Đông Quan. Lam Sơn chọn đúng con đường ấy, đúng điểm hẹp nhất, và chủ động lấy trước thành Xương Giang ở giữa đường. Đối phương bước vào trận với cái thế đã bị định sẵn.

Chặt đầu chỉ huy

Ba vị chỉ huy cấp cao lần lượt mất trong mười ngày. Mỗi lần đổi tướng, đạo quân lại rối thêm. Đến Xương Giang, những người còn lại chỉ huy một khối quân mệt mỏi, mất phương hướng, không còn thành để dựa.

Đánh cả bằng tâm lý

Thắng Liễu Thăng chưa đủ; phải làm cho Mộc Thạnh và Vương Thông tin rằng không còn hy vọng. Việc gửi tin chiến thắng tới doanh trại Mộc Thạnh, và sau đó là các thư từ Nguyễn Trãi gửi Vương Thông, là một phần quan trọng của chiến dịch. Những thư này về sau được tập hợp trong Quân trung từ mệnh tập.

Nhìn lại các con số

Bình Ngô đại cáo và Toàn thư cho số quân Minh bị giết, bị bắt ở mức hàng vạn. Một số sách phổ thông hiện đại cộng dồn thành các con số rất lớn. Nên đọc các con số này thận trọng: văn bản như Bình Ngô đại cáo là văn chính luận, có mục đích tuyên cáo chiến thắng, và các sử gia trung đại ở cả hai phía đều có xu hướng phóng đại hoặc giảm nhẹ. Điều không bàn cãi là kết quả: đạo viện binh chính bị xoá sổ, ba tướng cao cấp chết, hai bị bắt, và nhà Minh từ bỏ việc cai trị Đại Việt.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

• Ải Chi Lăng (Lạng Sơn): thung lũng vẫn giữ được hình thế núi kẹp hai bên, có khu di tích với nhà trưng bày, đền thờ và các điểm gắn với trận Mã Yên. Đây cũng là nơi gắn với trận Lê Hoàn chém Hầu Nhân Bảo năm 981.
• Di tích thành Xương Giang: nằm ở khu vực thành phố Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Dấu vết tường thành bằng đất vẫn còn, và địa phương có lễ hội kỷ niệm chiến thắng Xương Giang.
• Khu di tích Lam Kinh (Thanh Hóa): nơi an táng Lê Lợi và các vua Lê, để hiểu trọn câu chuyện Lam Sơn từ đầu đến cuối.
• Sách nên đọc: Bình Ngô đại cáo và Quân trung từ mệnh tập của Nguyễn Trãi; Lam Sơn thực lục; phần Kỷ nhà Lê trong Đại Việt sử ký toàn thư. Đọc Quân trung từ mệnh tập sẽ thấy cuộc chiến không chỉ diễn ra bằng gươm giáo mà còn bằng thư từ ngoại giao.

Bài học dễ mang về nhất: muốn kết thúc một cuộc đối đầu kéo dài, đôi khi không cần đánh vào cái pháo đài khó nhất, mà cắt đứt thứ khiến pháo đài ấy còn hy vọng.