Trận Rạch Gầm – Xoài Mút diễn ra đêm 19 rạng sáng 20 tháng 1 năm 1785 trên sông Tiền, đoạn chảy qua vùng Mỹ Tho, khi quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy phục kích và đánh tan đạo quân Xiêm La sang đánh Gia Định. Chỉ trong một trận, thủy quân Xiêm gần như bị xoá sổ, tàn quân chạy bộ về nước. Đây là trận thủy chiến lớn nhất trong sự nghiệp Nguyễn Huệ và chấm dứt ý đồ can thiệp của Xiêm vào Nam Bộ thời ấy.
Vì sao quân Xiêm có mặt ở sông Tiền
Từ năm 1777, quân Tây Sơn nhiều lần vào Gia Định đánh lực lượng của Nguyễn Ánh, người kế tục dòng chúa Nguyễn. Năm 1783, Nguyễn Ánh thua chạy, phải lánh ra các đảo ở vịnh Thái Lan. Năm 1784, ông sang Vọng Các (Bangkok) xin vua Xiêm Rama I giúp quân để lấy lại Gia Định.
Triều Xiêm lúc ấy đang muốn mở rộng ảnh hưởng xuống Chân Lạp và Nam Bộ, nên nhận lời. Theo ghi chép của sử nhà Nguyễn, quân Xiêm gồm khoảng 2 vạn thủy binh với 300 chiến thuyền đi đường biển vào Rạch Giá, cùng khoảng 3 vạn bộ binh tiến qua Chân Lạp. Chỉ huy là hai tướng mà sử Việt chép là Chiêu Tăng và Chiêu Sương; chữ "Chiêu" phiên âm từ tước hiệu "Chao" của quý tộc Xiêm, không phải họ tên.
Khoảng giữa năm 1784, quân Xiêm cùng lực lượng của Nguyễn Ánh chiếm được Rạch Giá, Ba Thắc, Trà Ôn, Mân Thít, Sa Đéc, tức phần lớn miền Tây sông Hậu và sông Tiền. Tướng Tây Sơn trấn giữ Gia Định lúc đó là Trương Văn Đa không đủ sức đẩy lui, phải cấp báo về Quy Nhơn.
Chính sử nhà Nguyễn, dù viết để tôn vinh Nguyễn Ánh, cũng ghi nhận quân Xiêm cướp bóc dân chúng ở những nơi đi qua. Việc này khiến lòng dân Nam Bộ quay lưng với đạo quân "giúp đỡ", và là một lý do Tây Sơn được dân địa phương ủng hộ khi phản công.
Nguyễn Huệ chọn chiến trường
Cuối năm 1784, Nguyễn Nhạc cử Nguyễn Huệ đem quân vào Nam. Nguyễn Huệ đóng đại bản doanh ở Mỹ Tho. Thay vì chủ động đánh lên các vị trí quân Xiêm đã chiếm, ông khảo sát sông Tiền và chọn đoạn sông giữa hai con rạch nhỏ đổ vào bờ bắc: Rạch Gầm ở phía trên và Xoài Mút ở phía dưới.
Đoạn sông có gì đặc biệt
- Lòng sông rộng nhưng có cù lao ở giữa. Cù lao Thới Sơn chia dòng, khiến đoàn thuyền lớn đi qua phải dàn thành hàng dọc, khó xoay trở.
- Bờ có nhiều rạch, cây cối rậm. Rạch Gầm, Xoài Mút và các rạch nhỏ quanh đó đủ chỗ giấu thuyền chiến, còn bờ sông có vườn cây che quân bộ và pháo.
- Đúng đường quân Xiêm sẽ đi. Muốn tiến xuống Mỹ Tho để đánh vào đại bản doanh Tây Sơn, thủy quân Xiêm từ phía Trà Tân, Sa Đéc phải xuôi sông Tiền qua chính đoạn này.
Ý đồ của Nguyễn Huệ là biến cả đoạn sông dài vài cây số thành một cái túi: thủy quân Xiêm vào giữa, phục binh đóng hai đầu và hai bên.
Bố trí trận địa
| Lực lượng | Vị trí | Vai trò |
|---|---|---|
| Thủy quân chủ lực Tây Sơn | Giấu trong Rạch Gầm, Xoài Mút và các rạch nhánh | Đổ ra đánh chặn đầu, khoá đuôi đoàn thuyền Xiêm |
| Bộ binh và pháo | Bờ bắc sông Tiền và trên cù lao Thới Sơn | Bắn vào thuyền địch từ hai bên, chặn đường lên bờ |
| Bộ phận nghi binh | Phía thượng lưu, gần Trà Tân | Khiêu chiến rồi rút, nhử thủy quân Xiêm xuôi dòng vào trận địa |
Cần nói rõ: các sử nguồn trung đại không để lại một sơ đồ chi tiết như bảng trên. Đây là cách sắp xếp mà giới nghiên cứu quân sự hiện đại dựng lại từ ghi chép của sử nhà Nguyễn, địa hình thực tế và lời kể truyền lại ở địa phương. Các con số về quân Tây Sơn tham chiến cũng không có nguồn đáng tin; sách phổ thông thường nêu khoảng 2 vạn, nên coi đó là ước tính.
Diễn biến đêm 19 rạng 20 tháng 1 năm 1785
- Nhử địch. Một bộ phận Tây Sơn lên phía Trà Tân khiêu chiến rồi lui. Thủy quân Xiêm, vốn đang thắng thế và coi thường đối phương, xuôi dòng đuổi theo.
- Vào túi. Đoàn thuyền Xiêm lọt vào đoạn sông Rạch Gầm – Xoài Mút. Việc xuôi dòng với nước chảy khiến thuyền khó dừng lại và quay ngược.
- Đánh chặn hai đầu. Thủy quân Tây Sơn từ các rạch lao ra, chặn ở Xoài Mút phía dưới và khoá đường lui ở Rạch Gầm phía trên. Pháo và bộ binh trên bờ, trên cù lao đồng loạt bắn vào.
- Tan rã. Thuyền Xiêm bị đánh chìm, cháy, nhiều quân nhảy xuống sông hoặc bỏ thuyền lên bờ thì bị bộ binh tiêu diệt. Trận đánh kết thúc trước khi trời sáng hẳn.
Theo sử nhà Nguyễn, quân Xiêm chỉ còn vài nghìn người theo đường bộ qua Chân Lạp chạy về nước. Nguyễn Ánh một lần nữa phải lánh sang Xiêm, và phải nhiều năm sau, khi Tây Sơn suy yếu vì chia rẽ nội bộ, ông mới quay lại được Gia Định.
Điểm khác với các trận thủy chiến nổi tiếng khác
Người ta hay đặt Rạch Gầm – Xoài Mút cạnh Bạch Đằng. Hai trận đều dùng sông làm bẫy, nhưng cách làm khác nhau:
- Bạch Đằng dựa vào thủy triều và bãi cọc: vật cản cố định, chờ con nước làm việc.
- Rạch Gầm – Xoài Mút dựa vào địa hình rạch nhánh và phục binh: không có cọc, yếu tố quyết định là giấu được lực lượng lớn sát đường địch đi qua mà không bị phát hiện, rồi đánh cùng lúc từ nhiều hướng.
- Đối thủ: ở Bạch Đằng, quân Nguyên đang rút lui, mỏi mệt; ở Rạch Gầm, quân Xiêm đang trên đà thắng và chủ động tấn công. Điều đó khiến việc nhử địch ở Rạch Gầm vừa dễ hơn (vì địch kiêu) vừa rủi ro hơn (vì địch còn mạnh).
Trận này cũng cho thấy một phong cách mà về sau lặp lại ở Ngọc Hồi – Đống Đa: Nguyễn Huệ không dàn trận chờ đối phương, mà chọn chỗ, chọn giờ, đánh nhanh và dứt điểm trong một đêm.
Ý nghĩa và cách nhìn của hậu thế
Về quân sự, chiến thắng loại bỏ một đội quân ngoại bang lớn khỏi Nam Bộ và làm Xiêm từ bỏ ý định can thiệp quân sự trực tiếp trong nhiều năm. Sử nhà Nguyễn cũng phải ghi nhận rằng sau trận này quân Xiêm rất e ngại Tây Sơn.
Về cách nhìn, sự kiện Nguyễn Ánh dẫn quân Xiêm về được dân gian gói trong thành ngữ "cõng rắn cắn gà nhà". Thành ngữ này phản ánh cảm xúc của người đời sau, đặc biệt từ góc nhìn đề cao Tây Sơn. Khi đọc, nên tách hai lớp: lớp sự kiện (Xiêm đem quân sang theo lời Nguyễn Ánh, cướp phá ở Nam Bộ, rồi bị đánh tan) đã được sử liệu hai phía xác nhận; còn lớp đánh giá đạo đức thì thuộc về quan điểm của người viết sử, vốn khác nhau giữa sử nhà Nguyễn và sử học hiện đại.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
- Khu di tích chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút: nằm bên bờ sông Tiền, khu vực Châu Thành cũ của tỉnh Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Có tượng đài Nguyễn Huệ, nhà trưng bày và vọng cảnh nhìn ra đúng đoạn sông năm xưa. Đứng ở đây nhìn cù lao Thới Sơn sẽ hiểu ngay vì sao đoàn thuyền lớn khó thoát.
- Đi thuyền trên sông Tiền: các tuyến du lịch quanh cù lao Thới Sơn đi qua chính trận địa xưa.
- Bảo tàng Quang Trung (đất Tây Sơn, Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai): có phần trưng bày về chiến dịch phía Nam.
- Sách nên đọc: Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (nguồn sát thời gian, do người Gia Định viết); Đại Nam thực lục tiền biên; các nghiên cứu về nhà Tây Sơn của Tạ Chí Đại Trường, đặc biệt Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802, cuốn sách đặt trận đánh vào bối cảnh rộng, tránh cái nhìn một chiều.
Câu hỏi thường gặp
Trận Rạch Gầm – Xoài Mút diễn ra năm nào?
Trận đánh diễn ra đêm 19 rạng sáng 20 tháng 1 năm 1785, trên đoạn sông Tiền giữa hai con rạch Rạch Gầm và Xoài Mút, gần Mỹ Tho. Đây là năm thứ tám kể từ khi quân Tây Sơn bắt đầu vào Gia Định.
Ai chỉ huy quân Xiêm trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút?
Sử Việt chép hai tướng Xiêm là Chiêu Tăng và Chiêu Sương. "Chiêu" là cách phiên âm tước hiệu "Chao" của quý tộc Xiêm, nên đây không phải họ tên đầy đủ của họ.
Quân Xiêm có bao nhiêu người?
Theo sử nhà Nguyễn, quân Xiêm gồm khoảng 2 vạn thủy binh với 300 chiến thuyền và khoảng 3 vạn bộ binh. Sau trận đánh, chỉ còn vài nghìn người chạy về nước theo đường bộ.
Vì sao Nguyễn Huệ chọn đoạn sông Rạch Gầm – Xoài Mút?
Đoạn sông có cù lao Thới Sơn ở giữa và nhiều rạch nhánh rậm rạp ở bờ bắc, rất tiện giấu thủy quân và bộ binh. Quân Xiêm muốn đánh xuống Mỹ Tho thì bắt buộc phải đi qua đây, nên Nguyễn Huệ biến nó thành trận địa mai phục.
Trận Rạch Gầm – Xoài Mút khác trận Bạch Đằng thế nào?
Bạch Đằng dựa vào bãi cọc và thủy triều để làm thuyền địch mắc kẹt. Rạch Gầm – Xoài Mút không dùng cọc mà dựa vào phục binh giấu trong các rạch, đánh chặn hai đầu và hai bên khi đoàn thuyền địch lọt vào giữa.
