Trận Bạch Đằng 1288: trận địa cọc và cách quân Trần diệt thủy quân Nguyên

Trận Bạch Đằng năm 1288 diễn ra ngày 8 tháng 3 năm Mậu Tý (tức ngày 9 tháng 4 năm 1288 dương lịch) trên cửa sông Bạch Đằng, nơi quân Đại Việt do Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn chỉ huy tiêu diệt đoàn thuyền rút lui của quân Nguyên. Mấu chốt của trận là bãi cọc gỗ cắm ngầm dưới lòng sông, kết hợp với nước triều rút: thuyền giặc mắc cọc, vỡ trận, và chủ tướng thủy quân Ô Mã Nhi bị bắt sống. Đây là trận quyết định khép lại cuộc kháng chiến lần thứ ba chống Nguyên – Mông.

Bối cảnh: cuộc xâm lược lần thứ ba và bài toán lương thực

Cuối năm 1287, nhà Nguyên mở cuộc tấn công thứ ba vào Đại Việt. Thoát Hoan, con trai Hốt Tất Liệt, lại cầm quân như lần năm 1285. Lần này triều Nguyên rút kinh nghiệm: quân thủy đi theo đường biển với Ô Mã Nhi, kèm một đoàn thuyền lương lớn do Trương Văn Hổ phụ trách, để quân bộ không phải sống nhờ vào đất địch.

Kế hoạch đó gãy ngay từ đầu. Tại vùng biển Vân Đồn, phó tướng Trần Khánh Dư đánh vào đoàn thuyền lương. Toàn thư chép Khánh Dư thu được rất nhiều quân lương, khí giới; số còn lại chìm xuống biển. Quân Nguyên chiếm được Thăng Long nhưng rơi vào cảnh thiếu lương, triều Trần lại thực hiện kế sách rút khỏi kinh thành, không để lại thóc gạo. Sang đầu năm 1288, quân Nguyên đói, bệnh, mùa hè sắp tới, và các tướng Nguyên bàn chuyện rút về.

Theo kế hoạch, quân bộ của Thoát Hoan rút qua Lạng Sơn, còn thủy quân của Ô Mã Nhi theo sông Bạch Đằng ra biển. Hưng Đạo vương đoán được đường thủy này và chuẩn bị đón ở đó.

Trận địa cọc: cách một con sông biến thành bẫy

Bạch Đằng là đoạn sông chịu ảnh hưởng mạnh của thủy triều. Chênh lệch giữa lúc triều cường và triều kiệt có thể lên tới hơn hai mét. Khi nước lên, lòng sông rộng và sâu, thuyền lớn đi lại thoải mái. Khi nước rút, nhiều chỗ lộ bãi bồi và đáy nông.

Người Việt đã dùng chính đặc điểm này hai lần trước đó. Năm 938, Ngô Quyền cắm cọc nhọn bịt sắt ở cửa Bạch Đằng, nhử thuyền Nam Hán vào lúc nước lên rồi phản công khi nước xuống. Thời Lê Hoàn, sử cũng chép việc dùng cọc trên sông để chặn thủy quân Tống năm 981. Năm 1288, Trần Quốc Tuấn áp dụng lại cách đánh ấy nhưng với quy mô và độ chính xác lớn hơn nhiều.

Cọc được cắm ra sao

Các cuộc khai quật cho thấy cọc là thân cây gỗ lim, táu, sến và các loại gỗ cứng khác, dài phổ biến từ khoảng 2 đến hơn 3 mét, một đầu vạt nhọn. Cọc được đóng nghiêng, mũi hướng về phía hạ lưu hoặc hướng dòng thuyền đi tới, tức hướng thuyền giặc sẽ lao vào. Nhiều bãi cọc có cấu trúc gia cố bằng gỗ ngang và đá chèn quanh chân, giúp cọc đứng vững trong bùn suốt nhiều tháng triều lên xuống.

Điểm tinh tế là cọc không cắm thành một hàng rào kín, mà rải thành từng bãi ở những đoạn lòng sông và lạch nhánh mà thuyền phải đi qua. Lúc nước lớn, mặt sông hoàn toàn bình thường. Lúc nước ròng, những thuyền đang ở trên bãi cọc sẽ bị đâm thủng hoặc mắc kẹt không nhúc nhích được.

Diễn biến ngày 8 tháng 3 năm Mậu Tý

Sử liệu chính cho trận này là Đại Việt sử ký toàn thư, bổ sung bởi Nguyên sử phía đối phương. Hai nguồn không mâu thuẫn ở điểm cốt lõi: thủy quân Nguyên bị đánh tan trên sông Bạch Đằng, tướng lĩnh bị bắt.

1. Nhử địch vào sông. Khi đoàn thuyền của Ô Mã Nhi xuôi Bạch Đằng vào lúc nước lên, một bộ phận thuyền nhẹ của quân Trần ra khiêu chiến rồi giả thua, kéo đoàn thuyền giặc tiến sâu vào khu vực có bãi cọc.
2. Chờ triều xuống. Quân Trần mai phục ở các nhánh sông và hai bờ, có cả quân bộ ở trên núi đồi ven sông. Khi nước bắt đầu rút, các cánh thủy quân Đại Việt đồng loạt đổ ra đánh.
3. Thuyền mắc cọc. Thuyền lớn của quân Nguyên quay đầu chạy ra biển nhưng va vào bãi cọc. Toàn thư tả thuyền giặc mắc cọc, nghiêng đổ, vỡ nát rất nhiều.
4. Tổng công kích. Quân Trần dùng thuyền nhẹ, có chép cả việc dùng bè lửa, áp sát đánh thuyền địch. Quân Nguyên chết đuối và bị giết rất đông.
5. Kết quả. Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, Tích Lệ Cơ Ngọc bị bắt sống. Toàn thư ghi quân Trần thu được hơn bốn trăm chiến thuyền.

Cùng lúc, cánh quân bộ của Thoát Hoan rút qua vùng Lạng Sơn bị phục binh đánh dọc đường, chạy về nước trong tình trạng rất thảm hại. Cuộc xâm lược thứ ba kết thúc.

Những bãi cọc còn lại: khảo cổ học nói gì

Khác với nhiều trận đánh cổ chỉ còn trong sách, Bạch Đằng 1288 để lại dấu vết vật chất rất rõ. Đây là lý do trận này được giới sử học xem là một trong những trận có chứng cứ khảo cổ đầy đủ nhất của lịch sử Việt Nam thời trung đại.

Kết quả phân tích niên đại bằng phương pháp phóng xạ carbon trên mẫu gỗ ở các bãi cọc nhìn chung cho niên đại khoảng thế kỷ XIII, khớp với trận năm 1288. Từ đây có một điều đáng chú ý: các bãi cọc được tìm thấy hiện nay nằm ở những lạch sông đã bồi lấp, cách dòng Bạch Đằng ngày nay một khoảng. Tức là địa hình bảy trăm năm trước khác hẳn bây giờ, và trận địa thật có thể trải rộng hơn bất kỳ bản đồ phỏng dựng nào.

Một câu hỏi còn được thảo luận là vị trí chính xác nơi đoàn thuyền Ô Mã Nhi bị chặn và quy mô tổng thể của hệ thống cọc. Các bãi đã tìm thấy chỉ là phần còn sót lại; nhiều cọc có thể đã bị nhổ, mục hoặc chôn sâu dưới lớp phù sa.

Vì sao trận Bạch Đằng 1288 thắng lớn

Chọn đúng thời điểm đối phương yếu nhất

Quân Nguyên không thua ngay trên sông. Họ thua từ trận Vân Đồn, từ những tháng đói lương ở Thăng Long, từ chiến thuật rút khỏi kinh thành của nhà Trần. Đến khi bước vào Bạch Đằng, đây là một đạo quân đang rút lui, tinh thần sa sút, chỉ muốn về nhà. Trận đánh cuối chỉ là cú kết thúc cho một quá trình đã được chuẩn bị.

Biến địa lý thành vũ khí

Thủy quân Nguyên mạnh nhờ thuyền lớn, sức chở nhiều. Ở cửa sông có triều, thuyền lớn lại là điểm yếu vì mớn nước sâu, khó xoay trở. Quân Trần dùng thuyền nhỏ, cơ động, hiểu từng con lạch. Cùng một dòng sông, nhưng lợi thế thuộc về bên hiểu nó.

Tính toán con nước

Trận cọc chỉ thành công nếu đánh đúng lúc triều chuyển từ lên sang xuống. Sai lệch vài giờ là bãi cọc vô dụng hoặc thuyền giặc đã qua mất. Việc canh được chính xác con nước cho thấy quân Trần có hiểu biết rất sâu về sông nước vùng Đông Bắc, phần nhiều nhờ người dân địa phương.

So sánh ba trận Bạch Đằng

Chi tiết trận năm 981 ít hơn nhiều so với hai trận kia, và việc nó có thật sự diễn ra như một trận cọc quy mô lớn trên Bạch Đằng hay không vẫn là điểm sử gia còn bàn. Còn trận 938 và 1288 thì rõ ràng là hai phiên bản của cùng một ý tưởng, cách nhau 350 năm.

Sử liệu và truyền thuyết

Quanh trận Bạch Đằng có nhiều câu chuyện dân gian. Có chuyện kể Hưng Đạo vương cắm gươm xuống sông thề không phá được giặc thì không về lại bến. Có chuyện về bà hàng nước chỉ đường, về các cụ già trong làng góp ý đóng cọc. Những câu chuyện này thể hiện lòng ngưỡng mộ và vai trò của dân địa phương, nhưng không có trong chính sử, nên nên đọc như truyền thuyết.

Những gì sử liệu chắc chắn ghi nhận: thời gian trận đánh, tên các tướng Nguyên bị bắt, việc dùng cọc và thủy triều, và kết quả quân Nguyên rút hẳn. Các con số thương vong cụ thể thì cả sử Việt lẫn sử Nguyên đều không cho số liệu đáng tin hoàn toàn.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

• Khu di tích Bạch Đằng ở Quảng Yên (Quảng Ninh): gồm bãi cọc Yên Giang trong công viên, tượng đài Trần Hưng Đạo, đền thờ và nhà trưng bày. Quần thể di tích Bạch Đằng đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
• Đền Tràng Kênh và vùng Thủy Nguyên (Hải Phòng): gắn với truyền thống ba trận Bạch Đằng, có thể kết hợp đi một chuyến dọc sông.
• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): có trưng bày cọc gỗ Bạch Đằng thật.
• Sách nên đọc: phần Kỷ nhà Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch của Viện Khoa học xã hội); các công trình của Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm về kháng chiến chống Nguyên – Mông; các báo cáo khai quật bãi cọc của Viện Khảo cổ học.

Bài học lớn nhất của trận này không phải là "cắm cọc" mà là tư duy: không đối đầu với sức mạnh của đối phương ở chỗ họ mạnh, mà kéo họ vào chỗ họ yếu, đúng lúc họ yếu nhất.