Trận Thermopylae diễn ra năm 480 trước Công nguyên, khi liên quân các thành bang Hy Lạp do vua Leonidas của Sparta chỉ huy chặn đại quân Ba Tư của vua Xerxes trong ba ngày tại một đèo hẹp ven biển ở miền trung Hy Lạp. Không phải chỉ có 300 người: lực lượng Hy Lạp ban đầu khoảng 7.000, và 300 là số chiến binh Sparta tinh nhuệ ở lại đến cùng sau khi bị đánh vòng. Họ thua trận, nhưng cái chết của họ trở thành biểu tượng cho lòng quả cảm và tinh thần tự do của người Hy Lạp.
Bối cảnh: cuộc xâm lược thứ hai của Ba Tư
Đế chế Achaemenid của Ba Tư là đế chế lớn nhất thế giới lúc ấy, trải từ Ai Cập, Tiểu Á đến biên giới Ấn Độ. Năm 490 TCN, vua Darius I sai quân sang trừng phạt Athens nhưng thua ở Marathon. Con ông là Xerxes I quyết rửa nhục, chuẩn bị gần mười năm cho một cuộc tấn công quy mô lớn hơn nhiều, bằng cả đường bộ lẫn đường biển.
Năm 480 TCN, quân Ba Tư vượt eo Hellespont bằng cầu phao, tiến qua Thrace và Macedonia xuống phía nam. Hạm đội đi song song dọc bờ biển để tiếp tế. Nhiều thành bang Hy Lạp phía bắc chọn quy phục. Những thành bang quyết chống lại, đứng đầu là Sparta và Athens, phải chọn nơi chặn đường.
Vì sao chọn Thermopylae
Thermopylae nghĩa là "cổng nóng", vì ở đây có suối nước nóng. Thời ấy, đèo là một dải đất hẹp kẹp giữa núi dốc và biển. Ở chỗ hẹp nhất, gọi là "cổng giữa", lối đi chỉ đủ cho vài chục người dàn hàng; người Phocis xưa còn xây một bức tường đá chắn ngang.
Ở một đèo hẹp như vậy, quân số đông của Ba Tư gần như mất ý nghĩa: mỗi lần chỉ một số ít người đối mặt nhau. Lợi thế thuộc về bên có giáp nặng hơn, khiên lớn hơn, kỷ luật đội hình tốt hơn. Đó là bộ binh nặng hoplite của Hy Lạp.
Kế hoạch còn có vế biển. Cùng lúc, hạm đội Hy Lạp chặn hạm đội Ba Tư ở eo biển Artemisium gần đó. Nếu hạm đội Ba Tư vượt qua, nó có thể đổ quân ra sau lưng Thermopylae. Hai trận bộ và biển diễn ra song song, hỗ trợ cho nhau.
Ngày nay, do phù sa bồi đắp suốt hai nghìn năm, bờ biển đã lùi ra xa vài cây số. Đến thăm Thermopylae bây giờ sẽ thấy một đồng bằng rộng, rất khác với lối đi hẹp thời Leonidas.
Lực lượng hai bên
| Hy Lạp | Ba Tư | |
|---|---|---|
| Chỉ huy | Vua Leonidas I của Sparta | Vua Xerxes I |
| Quân số | Khoảng 5.200 theo danh sách của Herodotus từ Peloponnese và miền trung Hy Lạp, cùng quân Locris và Phocis; tổng cộng ước khoảng 7.000 | Herodotus ghi hơn 2,6 triệu chiến binh, con số không thể tin được. Nhà nghiên cứu hiện đại ước tính quân bộ chừng vài chục vạn trở xuống, có ý kiến chỉ khoảng 10 vạn |
| Thành phần nổi bật | 300 chiến binh Sparta, quân Tegea, Mantinea, Corinth, Thespiae, Thebes, Phocis… | Quân từ hàng chục dân tộc trong đế chế; đội cận vệ tinh nhuệ mà người Hy Lạp gọi là "Bất tử" (Immortals) |
Vì sao Sparta chỉ gửi 300? Herodotus giải thích: lúc ấy Sparta đang trong lễ hội tôn giáo Carneia, còn các thành khác đang mùa Olympic, theo tục lệ không xuất quân lớn. 300 người do Leonidas dẫn được coi là đội tiên phong. Herodotus còn ghi rằng Leonidas chọn những người đã có con trai, để dòng họ không bị tuyệt tự.
Ba ngày ở Thermopylae
Ngày thứ nhất và thứ hai
Xerxes chờ bốn ngày, tin rằng quân Hy Lạp sẽ tự rút khi thấy đại quân. Họ không rút. Ngày thứ năm, ông cho tấn công. Theo Herodotus, các đợt quân Media rồi quân Cissia lao vào đều bị đẩy lui với tổn thất nặng. Sau đó chính đội "Bất tử" được tung ra, cũng không phá được.
Người Hy Lạp thay phiên nhau giữ đèo theo từng đội thành bang, nên luôn có người còn sức. Người Sparta còn dùng mẹo giả vờ rút lui, nhử quân Ba Tư đuổi theo lộn xộn rồi quay lại đánh. Herodotus kể Xerxes ba lần bật dậy khỏi ghế vì lo cho quân mình.
Con đường vòng
Một người địa phương tên Ephialtes, mong được thưởng, chỉ cho Xerxes một lối mòn qua núi gọi là Anopaea, vòng ra sau lưng đèo. Đêm thứ hai, đội "Bất tử" dưới quyền Hydarnes đi theo đường này. Leonidas đã biết lối mòn ấy và giao 1.000 quân Phocis canh giữ. Nhưng khi bị tấn công lúc rạng sáng, quân Phocis lui lên đỉnh đồi để tự vệ, để lối đi trống. Tên Ephialtes về sau thành từ chỉ kẻ phản bội trong tiếng Hy Lạp.
Ngày thứ ba: trận cuối
Biết mình sắp bị bao vây, Leonidas cho phần lớn liên quân rút đi. Herodotus cũng thừa nhận có hai cách giải thích: Leonidas chủ động cho họ về để bảo toàn lực lượng, hoặc chính họ không muốn ở lại. Ở lại có 300 người Sparta (cùng một số người hầu và nông nô helot, Herodotus không đếm), 700 người Thespiae do Demophilus chỉ huy, và 400 người Thebes. Herodotus cho rằng người Thebes bị giữ lại như con tin vì Thebes bị nghi thân Ba Tư; điều này nhiều nhà nghiên cứu cho là định kiến của chính Herodotus đối với Thebes.
Ngày cuối, quân Hy Lạp không giữ sau bức tường mà tiến ra chỗ rộng hơn để đánh, chấp nhận tổn thất để gây tổn thất tối đa. Leonidas tử trận. Hai người em của Xerxes cũng chết trong trận. Khi đội "Bất tử" từ phía sau tới, những người còn lại lùi lên một gò nhỏ và chiến đấu đến người cuối cùng dưới làn tên. Người Thebes đầu hàng.
Những câu nói nổi tiếng: nguồn nào, tin được bao nhiêu
- "Thế thì chúng ta sẽ đánh trong bóng râm": Herodotus (quyển 7) kể có người nói tên Ba Tư nhiều đến mức che cả mặt trời, và chiến binh Sparta Dienekes đáp như vậy. Herodotus ghi nhận rằng đây là lời được truyền lại, nhưng ông viết chỉ vài chục năm sau trận đánh, nên được xem là nguồn gần nhất có thể.
- "Molon labe" (Đến mà lấy): câu Leonidas đáp khi Xerxes đòi nộp vũ khí. Câu này không có trong Herodotus mà xuất hiện ở Plutarch, viết khoảng 600 năm sau. Nên coi là giai thoại.
- Văn bia: Herodotus chép văn bia dựng tại chỗ cho người Sparta, đại ý: "Hỡi khách qua đường, hãy báo với người Sparta rằng chúng tôi nằm đây, vâng theo lời họ." Bài thơ này theo truyền thống được gán cho nhà thơ Simonides; bia gốc không còn, bia hiện nay là bản dựng lại.
Sau Thermopylae: thua trận nhưng thắng cuộc
Về quân sự, Thermopylae là một thất bại. Đèo mất, quân Ba Tư tràn xuống miền trung Hy Lạp, đốt phá Athens. Hạm đội Hy Lạp ở Artemisium cũng phải rút.
Nhưng ba ngày ở đèo cho Hy Lạp thời gian sơ tán Athens và tập hợp hạm đội. Tháng 9 năm 480 TCN, hạm đội Hy Lạp do Themistocles thúc đẩy đánh tan hạm đội Ba Tư ở eo biển Salamis. Năm 479 TCN, liên quân Hy Lạp do Pausanias của Sparta chỉ huy thắng quyết định ở Plataea. Ba Tư không bao giờ xâm lược Hy Lạp lục địa nữa.
Quan trọng hơn, Thermopylae trở thành câu chuyện mà người Hy Lạp kể đi kể lại: một số ít người tự do, theo luật lệ của mình, sẵn sàng chết thay vì quy phục. Chính câu chuyện ấy, hơn là kết quả quân sự, làm nên vị trí đặc biệt của trận đánh.
Phim "300" và lịch sử
Bộ phim "300" (2006), dựng từ truyện tranh của Frank Miller, làm trận đánh nổi tiếng với thế hệ mới, nhưng rất xa sử thật. Chiến binh Sparta thật mặc giáp đồng, đội mũ trụ kín, cầm khiên tròn lớn, không cởi trần như trong phim. Liên quân Hy Lạp hàng nghìn người gần như biến mất khỏi phim. Xerxes được dựng thành nhân vật gần như siêu nhiên, còn quân Ba Tư thành những sinh vật quái dị. Xem phim để giải trí, nhưng đừng lấy nó làm nguồn.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
- Khu di tích Thermopylae (miền trung Hy Lạp, gần thành phố Lamia): có tượng đài Leonidas dựng năm 1955, trung tâm thông tin, và gò Kolonos, nơi được cho là chỗ những người cuối cùng tử trận. Nhà khảo cổ Spyridon Marinatos khai quật ở gò này năm 1939 và tìm thấy nhiều đầu mũi tên, khớp với lời kể của Herodotus.
- Sách gốc: Herodotus, Lịch sử, quyển 7, là nguồn chính, gần như mọi chi tiết đều bắt nguồn từ đây.
- Sách hiện đại: Thermopylae: The Battle That Changed the World của Paul Cartledge, chuyên gia về Sparta; Persian Fire của Tom Holland, đọc cuốn sau để thấy cuộc chiến cả từ phía Ba Tư.
Một bài học dễ bị bỏ qua: Thermopylae không phải trận của riêng 300 người. Nó là một mắt xích trong kế hoạch phối hợp bộ và biển của cả liên minh, và giá trị của nó chỉ trọn vẹn nhờ những gì liên minh làm tiếp ở Salamis và Plataea.
Câu hỏi thường gặp
Trận Thermopylae diễn ra năm nào?
Trận Thermopylae diễn ra năm 480 trước Công nguyên, vào khoảng tháng 8 hoặc tháng 9, kéo dài ba ngày giao chiến. Đây là một phần trong cuộc xâm lược Hy Lạp lần thứ hai của Ba Tư dưới thời vua Xerxes I.
Có thật chỉ có 300 người Sparta chống lại quân Ba Tư không?
Không hẳn. Lực lượng Hy Lạp ban đầu khoảng 7.000 người từ nhiều thành bang. Đến ngày cuối, ngoài 300 người Sparta còn có 700 người Thespiae, 400 người Thebes và một số người hầu ở lại, nên con số "300" chỉ đúng với riêng quân Sparta.
Ai phản bội quân Hy Lạp ở Thermopylae?
Theo Herodotus, một người địa phương tên Ephialtes đã chỉ cho vua Xerxes lối mòn Anopaea vòng qua núi ra sau lưng quân Hy Lạp. Nhờ đó đội "Bất tử" bao vây được những người giữ đèo.
Leonidas là ai?
Leonidas I là một trong hai vua của Sparta, thuộc dòng Agiad, trị vì từ khoảng năm 489 trước Công nguyên. Ông chỉ huy liên quân Hy Lạp ở Thermopylae và tử trận vào ngày thứ ba của trận đánh.
Phim 300 có đúng lịch sử không?
Phim "300" chỉ lấy cái khung câu chuyện, còn phần lớn hình ảnh là hư cấu: chiến binh Sparta thật mặc giáp đồng, quân Hy Lạp có hàng nghìn người chứ không chỉ 300, và quân Ba Tư không có những sinh vật quái dị như trên phim.
