Trận Gaugamela diễn ra ngày 1 tháng 10 năm 331 trước Công nguyên ở vùng đồng bằng phía bắc Lưỡng Hà, gần thành phố Mosul của Iraq ngày nay, nơi Alexander Đại đế đánh bại vua Darius III của Ba Tư. Dù ít quân hơn nhiều, Alexander dùng một cuộc tiến chéo sang phải để kéo giãn phòng tuyến Ba Tư, rồi đích thân dẫn kỵ binh Companion đâm vào khe hở mở ra ở trung tâm. Darius bỏ chạy, và đế chế Achaemenid sụp đổ ngay sau đó.
Con đường dẫn tới Gaugamela
Năm 334 TCN, Alexander, vua Macedonia mới 22 tuổi, vượt Hellespont sang châu Á. Ông thắng quân Ba Tư ở sông Granicus cùng năm, rồi năm 333 TCN đối đầu trực tiếp với Darius III ở Issus và thắng; Darius bỏ chạy, để lại cả gia đình bị bắt. Sau đó Alexander không đuổi theo mà quay xuống chiếm các thành ven biển Địa Trung Hải, vây Tyre suốt bảy tháng, rồi vào Ai Cập.
Darius dùng thời gian ấy để tập hợp một đội quân mới từ các tỉnh phía đông đế chế, những vùng chưa bị chiến tranh đụng tới: Bactria, Sogdia, Arachosia, có cả kỵ binh Scythia và vài con voi từ Ấn Độ. Ông gửi thư đề nghị hòa, nhường cả phần đất phía tây sông Euphrates, nhưng Alexander từ chối.
Lần này Darius chọn chiến trường kỹ. Ở Issus, ông thua một phần vì đánh ở chỗ hẹp giữa núi và biển, quân đông không triển khai được. Ở Gaugamela, ông chọn một đồng bằng rộng và cho san phẳng mặt đất để xe chiến của mình chạy được.
Điềm báo trên trời: nguyệt thực giúp sử gia định ngày
Khoảng mười một ngày trước trận đánh, có nguyệt thực toàn phần. Các nguồn Hy Lạp, La Mã như Arrian và Plutarch đều nhắc tới, và các thầy bói của Alexander giải thích đó là điềm xấu cho Ba Tư. Điều thú vị là một tấm bảng đất sét chữ hình nêm thuộc loại "nhật ký thiên văn" của người Babylon, nay ở Bảo tàng Anh, cũng ghi lại nguyệt thực ấy, rồi chép cả việc quân của Darius tan vỡ ít ngày sau. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi một trận đánh cổ đại được xác nhận bởi nguồn của cả phía thứ ba. Nhờ nguyệt thực ngày 20 rạng 21 tháng 9 năm 331 TCN, sử gia tính được ngày trận đánh khá chắc chắn.
Lực lượng hai bên
| Macedonia và đồng minh | Ba Tư | |
|---|---|---|
| Chỉ huy | Alexander (cánh phải), Parmenion (cánh trái) | Darius III (trung tâm), Bessus (cánh trái), Mazaeus (cánh phải) |
| Bộ binh | Khoảng 40.000 theo Arrian, nòng cốt là phalanx Macedonia cầm giáo dài sarissa | Arrian ghi 1 triệu, con số không thể tin được. Ước tính hiện đại dao động rộng, thường từ 50.000 đến khoảng 100.000 cho toàn bộ lực lượng |
| Kỵ binh | Khoảng 7.000, trong đó kỵ binh Companion là lực lượng đột kích | Arrian ghi 40.000; dù con số thật nhỏ hơn, kỵ binh vẫn là thế mạnh lớn nhất của Ba Tư |
| Vũ khí đặc biệt | Bộ binh nhẹ, cung thủ, lính phóng lao Agrianes | Khoảng 200 xe chiến gắn lưỡi hái ở bánh, 15 voi chiến |
Nguồn chính cho trận này là Arrian (thế kỷ II), người dựa vào hồi ký của Ptolemy và Aristobulus, hai người đã đi theo Alexander. Ngoài ra có Plutarch, Diodorus và Quintus Curtius Rufus, đều viết muộn hàng trăm năm. Con số quân Ba Tư trong các nguồn này đều bị thổi phồng; điều chắc chắn là Ba Tư đông hơn, nhất là về kỵ binh, và phòng tuyến của họ dài hơn đáng kể.
Đêm trước trận: "không đánh cắp chiến thắng"
Arrian và Plutarch đều kể rằng tướng lão luyện Parmenion khuyên Alexander tấn công ban đêm để bù chênh lệch quân số. Alexander từ chối, nói rằng ông không đánh cắp chiến thắng. Arrian giải thích lý do thực tế hơn: đánh đêm trên địa hình lạ thì rủi ro không lường được, và nếu thắng nhờ bóng tối, Darius sẽ không chịu nhận mình thua, sẽ tiếp tục kháng cự.
Trớ trêu là Darius, sợ bị đánh đêm, bắt quân mình đứng trong đội hình cả đêm. Sáng hôm sau, quân Ba Tư bước vào trận trong tình trạng mất ngủ, còn quân Macedonia được nghỉ ngơi đầy đủ.
Diễn biến trận đánh
- Tiến chéo sang phải. Thay vì tiến thẳng, Alexander dẫn cánh phải tiến xéo về bên phải, song song với phòng tuyến Ba Tư. Mục đích: đưa trận đánh ra khỏi phần đất đã được san phẳng cho xe chiến, đồng thời buộc cánh trái Ba Tư phải dịch theo.
- Bessus bị kéo đi. Để không bị vượt sườn, Bessus đưa kỵ binh cánh trái chạy ra chặn. Alexander tung dần từng lớp quân dự bị ở sườn phải để giữ chân họ. Càng nhiều kỵ binh Ba Tư bị kéo ra, khoảng cách giữa cánh trái và trung tâm Ba Tư càng giãn.
- Xe lưỡi hái bị vô hiệu. Darius tung xe chiến. Bộ binh nhẹ và lính phóng lao của Alexander bắn hạ ngựa, giết người đánh xe. Các hàng phalanx được lệnh dạt sang hai bên mở lối, cho những xe còn lại lao qua rồi bị xử lý ở phía sau. Đòn đánh được kỳ vọng nhiều nhất của Ba Tư gần như không gây thiệt hại đáng kể.
- Mũi nêm vào khe hở. Khi thấy khoảng trống giữa cánh trái và trung tâm Ba Tư, Alexander gom kỵ binh Companion thành đội hình mũi nêm, cùng một phần phalanx, đâm thẳng vào khe hở hướng về chỗ Darius đứng.
- Darius bỏ chạy. Trước mũi đột kích, Darius rời chiến trường, giống như ở Issus. Trung tâm Ba Tư bắt đầu tan rã.
- Cứu cánh trái. Trong lúc đó, cánh trái của Parmenion bị kỵ binh của Mazaeus đè nặng, có lúc kỵ binh Ba Tư xuyên qua đội hình, đánh vào trại hành lý của Macedonia. Parmenion gửi người cầu cứu, và Alexander phải từ bỏ việc truy đuổi Darius để quay lại. Khi tin Darius bỏ chạy lan ra, quân của Mazaeus cũng rút.
Vì sao Alexander thắng
Tạo ra điểm yếu thay vì chờ điểm yếu
Phòng tuyến Ba Tư không có khe hở nào lúc đầu trận. Alexander chủ động tạo ra nó bằng cách kéo căng cánh trái đối phương. Đây là điểm khiến Gaugamela được các nhà quân sự nghiên cứu mãi: đó không phải một đòn may mắn mà là chuỗi động tác có tính toán.
Phối hợp nhiều binh chủng
Phalanx giữ trung tâm như cái đe, kỵ binh Companion là cái búa, bộ binh nhẹ xử lý xe chiến, quân dự bị giữ sườn. Mỗi bộ phận làm một việc, và tất cả cùng phục vụ một ý đồ.
Đánh vào người chỉ huy
Trong một đế chế mà mọi thứ xoay quanh nhà vua, việc Darius rời chiến trường gần như đồng nghĩa với việc quân đội tan rã. Alexander hiểu điều đó và nhắm thẳng vào Darius ở cả Issus lẫn Gaugamela.
Hệ quả: một đế chế sụp đổ
Sau Gaugamela, Alexander tiến vào Babylon, nơi Mazaeus ra hàng và được giữ làm tổng trấn. Ông chiếm Susa, rồi Persepolis, kinh đô nghi lễ của Ba Tư, nơi cung điện bị đốt năm 330 TCN. Darius chạy về phía đông, và cũng năm 330 TCN bị chính Bessus cùng các quý tộc phản bội giết hại. Đế chế Achaemenid, tồn tại hơn hai trăm năm, chấm dứt.
Alexander tiếp tục tiến tới tận Trung Á và Ấn Độ, nhưng Gaugamela là thời khắc ông thực sự trở thành chủ nhân của châu Á theo cách hiểu của người đương thời.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
- Vị trí chiến trường: thường được đặt ở vùng đồng bằng gần Tell Gomel, phía đông bắc Mosul, thuộc miền bắc Iraq. Vị trí chính xác vẫn chưa được khảo cổ xác nhận; khu vực ít được khai quật và hiện không phải điểm du lịch thông thường.
- Bảo tàng Anh (London): lưu giữ tấm bảng nhật ký thiên văn Babylon ghi nguyệt thực và thất bại của Darius, cùng nhiều hiện vật Achaemenid.
- Sách gốc: Arrian, Anabasis của Alexander, quyển 3; Plutarch, Đời Alexander.
- Sách hiện đại: Alexander the Great của Robin Lane Fox; Alexander of Macedon của Peter Green. Hai cuốn có quan điểm khá khác nhau về con người Alexander, đọc cả hai sẽ có cái nhìn cân bằng.
Điều nên mang về: ở Gaugamela, Alexander không thắng vì đông hơn hay có vũ khí tốt hơn. Ông thắng vì đọc được đối phương sẽ phản ứng thế nào trước mỗi bước đi của mình, rồi sắp các bước ấy thành một chuỗi.
Câu hỏi thường gặp
Trận Gaugamela diễn ra năm nào, ở đâu?
Trận Gaugamela diễn ra ngày 1 tháng 10 năm 331 trước Công nguyên, trên một đồng bằng ở phía bắc Lưỡng Hà, gần Mosul thuộc Iraq ngày nay. Ngày tháng được xác định khá chắc chắn nhờ một lần nguyệt thực xảy ra khoảng mười một ngày trước đó.
Gaugamela khác Issus thế nào?
Ở Issus năm 333 trước Công nguyên, Darius đánh ở chỗ hẹp giữa núi và biển nên không phát huy được quân đông. Ở Gaugamela, ông chọn đồng bằng rộng và san phẳng đất cho xe chiến, nhưng vẫn thua vì Alexander kéo giãn phòng tuyến rồi đột kích vào khe hở ở trung tâm.
Xe chiến lưỡi hái của Ba Tư có tác dụng không?
Gần như không. Bộ binh nhẹ của Alexander bắn hạ ngựa và người đánh xe từ xa, còn các hàng phalanx mở lối cho xe chạy qua rồi xử lý ở phía sau, nên đòn tấn công bằng xe chiến không phá được đội hình Macedonia.
Vì sao Alexander không đánh đêm như Parmenion khuyên?
Theo Arrian, Alexander từ chối vì đánh đêm trên đất lạ quá rủi ro, và vì một chiến thắng nhờ bóng tối sẽ khiến Darius không chịu nhận thua. Ông muốn một chiến thắng rõ ràng để chấm dứt chiến tranh.
Darius III chết thế nào?
Sau khi thua ở Gaugamela, Darius chạy về phía đông để tập hợp lực lượng. Năm 330 trước Công nguyên, ông bị chính tổng trấn Bactria là Bessus và một nhóm quý tộc bắt giữ rồi giết hại khi quân Alexander đang đuổi tới.
