Trận Cannae 216 TCN: Hannibal bao vây gọng kìm kép tiêu diệt quân La Mã

Trận Cannae diễn ra ngày 2 tháng 8 năm 216 trước Công nguyên ở miền nam nước Ý, khi Hannibal của Carthage dùng một đạo quân nhỏ hơn để bao vây và tiêu diệt gần như toàn bộ đại quân La Mã. Bí quyết là thế trận lõm ở trung tâm cùng hai cánh kỵ binh khép vòng phía sau, tạo nên cái bẫy "gọng kìm kép" kinh điển nhất lịch sử. Đến nay, "Cannae" vẫn là từ mà các nhà quân sự dùng để chỉ một trận bao vây tiêu diệt hoàn hảo.

Bối cảnh: Chiến tranh Punic lần thứ hai

Rome và Carthage, hai cường quốc ở Địa Trung Hải, đã đánh nhau một lần trong Chiến tranh Punic thứ nhất (264–241 TCN) và Carthage thua, mất đảo Sicily. Năm 218 TCN, Hannibal Barca, khi ấy chưa đến 30 tuổi, mở cuộc chiến thứ hai bằng một nước đi táo bạo: từ Tây Ban Nha đưa quân qua dãy Pyrenees, vượt sông Rhône rồi vượt dãy Alps vào thẳng nước Ý.

Trong hai năm đầu, Hannibal thắng liên tiếp ba trận lớn: sông Trebia (218 TCN), hồ Trasimene (217 TCN), nơi cả một đạo quân La Mã bị phục kích trong sương mù bên hồ. Rome bổ nhiệm Quintus Fabius Maximus làm độc tài quan. Fabius chọn chiến lược tránh giao chiến lớn, bám theo và quấy rối Hannibal, khiến dân La Mã chế giễu ông là "Cunctator", kẻ trì hoãn.

Đến năm 216 TCN, người La Mã mất kiên nhẫn. Viện Nguyên lão quyết định tung ra một lực lượng chưa từng có để kết thúc Hannibal trong một trận.

Lực lượng hai bên

Các con số trên lấy từ Polybius, sử gia Hy Lạp sống ở Rome khoảng nửa thế kỷ sau trận đánh, có tiếp cận nguồn tư liệu La Mã và được coi là nguồn đáng tin nhất. Livy, viết muộn hơn gần hai thế kỷ, đưa ra con số gần tương tự. Một số nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng quân La Mã có thể ít hơn, nhưng gần như không ai nghi ngờ rằng Rome đông gấp rưỡi đến gấp đôi về bộ binh.

Thế trận: trung tâm lồi ra để rồi lõm vào

Hai bên dàn trận trên đồng bằng gần sông Aufidus (nay là sông Ofanto, vùng Apulia). Rome làm theo lối quen thuộc nhưng phóng đại: các đơn vị bộ binh xếp sâu hơn bình thường nhiều lần, thành một khối khổng lồ ở trung tâm, nhằm dùng sức nặng đè bẹp quân Carthage. Kỵ binh hai cánh mỏng, kỵ binh La Mã bên phải sát bờ sông, kỵ binh đồng minh bên trái.

Hannibal dàn trận ngược hẳn:

• Trung tâm: bộ binh Gaul và Tây Ban Nha, những đơn vị dễ hy sinh nhất, xếp thành hình vòng cung lồi về phía quân La Mã, như mặt trăng lưỡi liềm.
• Hai bên trung tâm, lùi về sau: bộ binh nặng châu Phi tinh nhuệ, được giữ lại chưa tham chiến. Theo Polybius, họ đã trang bị lại bằng vũ khí, giáp lấy được của quân La Mã sau các trận trước.
• Cánh trái: kỵ binh nặng của Hasdrubal, đối diện kỵ binh La Mã sát sông.
• Cánh phải: kỵ binh nhẹ Numidia, đối diện kỵ binh đồng minh.

Diễn biến: bốn bước của cái bẫy

1. Kỵ binh cánh trái thắng nhanh. Kỵ binh nặng của Hasdrubal, đông và mạnh hơn, đánh tan kỵ binh La Mã trong khoảng hẹp bên sông. Theo Polybius, chấp chính quan Paullus ban đầu ở cánh này, sau phi vào trung tâm để đốc chiến và tử trận ở đó.
2. Trung tâm lùi dần. Khối bộ binh La Mã đè vào vòng cung lồi của quân Gaul và Tây Ban Nha. Vòng cung bị đẩy lùi, phẳng ra rồi lõm vào, nhưng không vỡ. Càng tiến, quân La Mã càng bị hút sâu vào giữa, chen chúc đến mức người phía sau không còn chỗ vung vũ khí.
3. Hai gọng kìm bộ binh khép lại. Lúc đó, hai khối bộ binh châu Phi đứng hai bên quay vào, tấn công vào sườn quân La Mã đang lọt sâu vào túi.
4. Kỵ binh đóng cửa hậu. Hasdrubal không đuổi theo kỵ binh La Mã tan chạy mà vòng ra phía sau trận, giúp quân Numidia đánh tan kỵ binh đồng minh, rồi đánh thẳng vào lưng khối bộ binh La Mã. Vòng vây hoàn tất.

Phần còn lại của ngày là cuộc tàn sát. Bị ép chặt từ bốn phía, phần lớn binh lính La Mã không thể chiến đấu hiệu quả. Paullus tử trận; Varro thoát được cùng một nhóm kỵ binh. Theo Polybius, khoảng 70.000 quân La Mã và đồng minh chết; Livy cho con số khoảng 48.000 chết, cùng hàng nghìn người bị bắt trên chiến trường và trong các doanh trại. Phía Carthage mất khoảng 6.000 đến 8.000 người, phần lớn là quân Gaul ở trung tâm, những người đã phải chịu sức ép nặng nhất.

Dù con số chính xác thế nào, Cannae được coi là một trong những ngày đẫm máu nhất của bất kỳ đội quân nào trong lịch sử thế giới trước thời hiện đại.

Vì sao Hannibal thắng: không chỉ là một sơ đồ

Biết dùng từng loại quân

Thế trận chỉ chạy được vì mỗi đơn vị làm đúng việc mình giỏi. Quân Gaul và Tây Ban Nha đủ dẻo dai để lùi mà không vỡ; bộ binh châu Phi đủ kỷ luật để đứng chờ đến đúng lúc; kỵ binh Hasdrubal đủ kỷ luật để không mải đuổi theo kẻ chạy. Đặc biệt điểm cuối này: rất nhiều trận cổ đại thua vì kỵ binh thắng ở cánh rồi biến mất khỏi chiến trường.

Dùng chính sức mạnh của đối phương

Rome muốn dùng chiều sâu để đè bẹp. Hannibal cho họ tiến, và chính chiều sâu ấy biến thành gánh nặng khi bị bao vây: hàng chục hàng người chen nhau, không ai xoay được.

Vấn đề chỉ huy phía La Mã

Polybius và Livy kể rằng hai chấp chính quan thay nhau chỉ huy mỗi ngày, và hôm ấy là ngày của Varro, người hăng hái giao chiến, còn Paullus thận trọng hơn. Câu chuyện này được nhiều sử gia hiện đại xem xét lại: gia đình Paullus là chỗ dựa của dòng Scipio, mà Polybius lại thân với dòng Scipio, nên cách kể có thể bất công với Varro. Quyết định giao chiến lớn có lẽ là chủ trương chung của Viện Nguyên lão chứ không chỉ của một người.

Thắng trận mà không thắng cuộc chiến

Sau Cannae, nhiều thành ở miền nam Ý, trong đó có Capua, rời bỏ Rome theo Carthage. Vua Philip V xứ Macedonia ký liên minh với Hannibal. Nhìn bề ngoài, Rome đã ở bờ vực.

Livy chép rằng tướng kỵ binh Maharbal giục Hannibal tiến ngay về Rome, và khi Hannibal từ chối, Maharbal nói: ông biết cách giành chiến thắng, nhưng không biết cách dùng chiến thắng. Câu nói này đến từ Livy, không có ở Polybius, nên không chắc là lời nguyên văn. Còn việc không tiến đánh Rome thì có lý do thực tế: Hannibal không có khí cụ công thành, và thành Rome có tường vững, dân đông.

Rome không đầu hàng, không đàm phán. Họ quay về chiến lược của Fabius, tránh giao chiến trực diện với Hannibal ở Ý, đồng thời đánh vào các căn cứ của Carthage ở Tây Ban Nha. Năm 202 TCN, Publius Cornelius Scipio, người từng có mặt ở Cannae khi còn trẻ, đổ bộ châu Phi và đánh bại Hannibal ở trận Zama, phần nào bằng chính bài học kỵ binh mà Hannibal đã dạy.

Di sản của Cannae

• Trong học thuật quân sự: Cannae được giảng dạy ở các học viện quân sự châu Âu suốt nhiều thế kỷ. Tướng Phổ Alfred von Schlieffen cuối thế kỷ XIX viết nhiều về nó và coi đó là mẫu hình bao vây.
• Thành một danh từ: "một Cannae" nghĩa là trận bao vây tiêu diệt toàn bộ đối phương.
• Bài học hai mặt: một trận thắng hoàn hảo về chiến thuật không đảm bảo thắng lợi chiến lược. Chính Hannibal là minh chứng.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

• Khu khảo cổ Canne della Battaglia (gần Barletta, vùng Puglia, Ý): có bảo tàng nhỏ và tàn tích thị trấn cổ trên đồi nhìn xuống thung lũng sông Ofanto. Vị trí chính xác của chiến trường, nhất là việc trận diễn ra ở bờ bắc hay bờ nam sông, đến nay vẫn còn tranh luận vì dòng sông đã đổi hướng nhiều lần.
• Sách gốc: Polybius, Histories, quyển 3; Livy, Ab Urbe Condita, quyển 22.
• Sách hiện đại: Cannae của Adrian Goldsworthy là cuốn ngắn, dễ đọc, phân tích tốt các con số và cách vận hành của quân đội hai bên.