Trận Agincourt diễn ra ngày 25 tháng 10 năm 1415 ở miền bắc nước Pháp, khi đạo quân Anh mỏi mệt của vua Henry V đánh bại một lực lượng Pháp đông hơn trong Chiến tranh Trăm Năm. Phần lớn quân Anh là cung thủ cầm cung dài (longbow); kết hợp với cánh đồng bùn lầy và chiến tuyến hẹp kẹp giữa hai cánh rừng, họ biến các đợt tấn công của hiệp sĩ Pháp thành thảm hoạ. Agincourt trở thành biểu tượng cho sức mạnh của cung dài Anh và cho giới hạn của tầng lớp hiệp sĩ trung cổ.
Bối cảnh: Henry V và cuộc viễn chinh năm 1415
Chiến tranh Trăm Năm (1337–1453) là chuỗi xung đột giữa hai vương triều Anh và Pháp, xoay quanh việc các vua Anh đòi ngai vàng nước Pháp và quyền với các lãnh địa ở Pháp. Đầu thế kỷ XV, nước Pháp đang rối loạn: vua Charles VI mắc bệnh tâm thần từng cơn, hai phe quý tộc Armagnac và Burgundy tranh giành quyền lực, có lúc đánh nhau như nội chiến.
Henry V, lên ngôi năm 1413, nhân cơ hội ấy. Tháng 8 năm 1415, ông đổ bộ lên bờ biển Normandy và vây cảng Harfleur. Cuộc vây kéo dài hơn một tháng; thành đầu hàng ngày 22 tháng 9, nhưng quân Anh mất rất nhiều người vì kiết lỵ. Với đạo quân đã hao hụt, Henry quyết định hành quân về Calais, thành phố cảng mà người Anh đang giữ, thay vì quay thẳng về Anh, như một cách khẳng định rằng ông có thể đi trên đất Pháp mà không ai cản được.
Quân Pháp bám theo, chặn ở các khúc sông Somme, buộc quân Anh đi vòng lên thượng nguồn. Sau gần ba tuần hành quân, đói và mệt, quân Anh thấy đường đi bị chặn ở gần làng Azincourt (tiếng Anh viết là Agincourt).
Lực lượng hai bên: con số cũ và con số mới
| Anh | Pháp | |
|---|---|---|
| Chỉ huy | Vua Henry V, Công tước xứ York, Thomas Erpingham chỉ huy cung thủ | Nguyên soái Charles d'Albret, Thống chế Boucicaut, cùng nhiều đại quý tộc; vua Charles VI và thái tử không có mặt |
| Quân số | Khoảng 6.000–9.000, trong đó khoảng bốn phần năm là cung thủ | Ước tính truyền thống từ 20.000 đến hơn 30.000; nghiên cứu của Anne Curry đưa ra khoảng 12.000 |
| Thành phần chính | Cung thủ cung dài, số ít kỵ sĩ giáp nặng chiến đấu bộ | Kỵ sĩ giáp nặng (men-at-arms) phần lớn chiến đấu bộ, một số kỵ binh, cung thủ và nỏ thủ được xếp phía sau |
Tỷ lệ "một chọi bốn, chọi năm" xuất hiện trong nhiều sách là dựa vào biên niên sử của cả hai phía, vốn có xu hướng phóng đại. Năm 2005, nhà sử học Anne Curry công bố nghiên cứu dựa trên sổ lương và danh sách quân dịch còn lưu giữ, cho rằng chênh lệch thực tế nhỏ hơn nhiều, có thể chỉ khoảng 3 đối 2. Các học giả khác phản biện lại. Đến nay chưa có đồng thuận, nhưng hầu hết đều đồng ý quân Pháp đông hơn, và đặc biệt đông hơn rất nhiều về kỵ sĩ giáp nặng.
Cung dài Anh: vũ khí làm nên trận đánh
Cung dài thời ấy cao gần bằng người bắn, khoảng 1,8 mét hoặc hơn, thường làm bằng một thân gỗ thủy tùng (yew), khéo léo tận dụng lớp gỗ dác ở mặt ngoài và gỗ lõi ở mặt trong để tạo độ đàn hồi tự nhiên.
Lực kéo và tầm bắn
Bằng chứng cụ thể nhất đến từ con tàu chiến Mary Rose của vua Henry VIII chìm năm 1545 và được trục vớt năm 1982, mang theo hơn một trăm cây cung dài. Ước tính lực kéo của những cây cung này phổ biến khoảng từ 45 đến hơn 70 kg, tức nặng hơn rất nhiều so với cung thể thao ngày nay. Những cây cung này muộn hơn Agincourt khoảng 130 năm, nhưng được coi là gần với cung thời ấy. Với lực kéo đó, cung thủ có thể bắn xa khoảng 200–250 mét và bắn nhanh khoảng 10 mũi tên mỗi phút.
Cái giá để có một cung thủ
Kéo một cây cung như vậy cần sức mạnh tích luỹ cả đời. Nước Anh có các đạo luật khuyến khích, rồi bắt buộc đàn ông tập bắn cung thường xuyên. Các nhà khảo cổ khi nghiên cứu xương những người lính trên tàu Mary Rose còn ghi nhận dấu hiệu biến dạng ở vai và xương sống, được cho là hệ quả của nhiều năm kéo cung nặng. Một cung thủ giỏi là thành quả của cả xã hội chứ không chỉ của vài tháng huấn luyện.
Mũi tên có xuyên giáp tấm không
Đây là câu hỏi còn tranh luận. Các thí nghiệm hiện đại cho thấy tên khó xuyên phần giáp tấm thép tốt ở chính diện, nhưng dễ gây thương tích ở các khe hở, vào mặt nạ mũ, đặc biệt là giết hoặc làm hoảng ngựa. Ở Agincourt, tác dụng quan trọng nhất của mưa tên có lẽ không phải là giết từng người, mà là làm rối đội hình, dồn quân Pháp vào giữa và khiến họ kiệt sức trước khi tiếp cận.
Diễn biến ngày 25 tháng 10
- Chiến trường: một cánh đồng mới cày, giữa rừng Agincourt và rừng Tramecourt. Đêm trước mưa lớn khiến đất thành bùn nhão. Mặt trận hẹp dần về phía quân Anh, giống như cái phễu.
- Hai bên chờ nhau: cả buổi sáng, quân Pháp không tấn công. Henry V quyết định tiến lên, đưa cung thủ vào tầm bắn. Mỗi cung thủ mang theo một cọc gỗ vót nhọn, cắm nghiêng xuống đất trước mặt để chặn kỵ binh.
- Kỵ binh Pháp xung phong: bị mưa tên bắn vào, nhiều ngựa trúng tên, lồng lên, sa lầy hoặc va vào hàng cọc. Ngựa hoảng loạn quay đầu chạy ngược vào chính hàng ngũ bộ binh Pháp phía sau.
- Đợt bộ binh giáp nặng thứ nhất: các kỵ sĩ Pháp chiến đấu bộ, mặc giáp nặng, lội bùn tiến lên dưới làn tên. Mặt trận hẹp khiến họ bị dồn ép về giữa, chen chúc đến mức khó vung vũ khí. Khi tới hàng quân Anh, họ đã kiệt sức. Người ngã xuống bị người phía sau đè lên, nhiều người chết ngạt hoặc không đứng dậy được trong bùn.
- Cung thủ cận chiến: các cung thủ Anh, mặc giáp nhẹ, bỏ cung cầm rìu, chuỳ, dao găm xông vào đánh những kỵ sĩ đang ngã trong bùn.
- Lệnh giết tù binh: khi trận đã nghiêng hẳn, có tin báo trại hành lý Anh bị tấn công và quân Pháp đang tập hợp lại. Henry ra lệnh giết phần lớn tù binh, sợ họ cầm vũ khí lên. Đây là chi tiết gây tranh cãi nhất của trận đánh, bị chính một số biên niên gia đương thời phê phán. Sau khi mối đe dọa qua đi, lệnh được thu lại.
Kết quả: phía Pháp chết hàng nghìn người, trong đó có Nguyên soái d'Albret, ba công tước và rất nhiều quý tộc. Công tước Charles xứ Orléans bị bắt, sống 25 năm làm tù binh ở Anh và trở thành một nhà thơ nổi tiếng trong thời gian ấy. Phía Anh, các biên niên gia Anh ghi tổn thất chỉ vài trăm hoặc ít hơn; các nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng con số thật có thể cao hơn, nhưng vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với phía Pháp. Công tước xứ York là người có tước vị cao nhất của Anh tử trận.
Vì sao quân Pháp thua
- Địa hình chọn sai: chiến trường hẹp và lầy là thứ có lợi nhất cho phe phòng thủ và bất lợi nhất cho khối quân giáp nặng đông người.
- Không có chỉ huy thống nhất: nhiều đại quý tộc cùng có mặt, ai cũng muốn đứng hàng đầu để giành vinh quang. Cung thủ và nỏ thủ của Pháp bị xếp ra sau, gần như không được dùng.
- Không học từ quá khứ: người Pháp đã thua theo kiểu tương tự trước cung thủ Anh ở Crécy (1346) và Poitiers (1356). Bài học ở đó là đừng xông thẳng vào hàng cung thủ có chuẩn bị, nhưng nó không được áp dụng.
Huyền thoại và sự thật
- Cử chỉ hai ngón tay: có chuyện kể rằng người Pháp chặt hai ngón tay của cung thủ bị bắt, và cung thủ Anh giơ hai ngón tay để chế giễu, là nguồn gốc của một cử chỉ thô tục ở Anh ngày nay. Không có nguồn đương thời nào chép chuyện này; nó là giai thoại về sau.
- Bài diễn văn ngày Thánh Crispin: câu "chúng ta, số ít, số ít hạnh phúc, đoàn anh em" là lời của nhân vật Henry trong vở kịch Henry V của Shakespeare, viết gần 200 năm sau. Đó là văn chương, không phải ghi chép lịch sử.
- Agincourt quyết định cuộc chiến: không hẳn. Nó mở đường cho các chiến dịch tiếp theo của Henry V và dẫn tới Hiệp ước Troyes năm 1420, theo đó Henry được thừa nhận là người thừa kế ngai vàng Pháp. Nhưng Henry mất năm 1422, và cuối cùng Pháp thắng Chiến tranh Trăm Năm năm 1453, một phần nhờ pháo binh, thứ vũ khí sẽ khiến cả cung dài lẫn giáp nặng dần lỗi thời.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
- Làng Azincourt (vùng Pas-de-Calais, Pháp): có trung tâm lịch sử trung cổ với các phòng trưng bày về trận đánh, vũ khí, giáp trụ. Cánh đồng chiến trường vẫn là đất nông nghiệp, kẹp giữa hai khu rừng như năm xưa, có đài tưởng niệm nhỏ.
- Bảo tàng Mary Rose (Portsmouth, Anh): nơi tốt nhất để thấy tận mắt cung dài và tên thật thời trung cổ, cùng con tàu được trục vớt.
- Sách nên đọc: Agincourt: A New History của Anne Curry; The Face of Battle của John Keegan, chương về Agincourt là một trong những đoạn viết hay nhất về cảm giác của người lính trong trận đánh trung cổ.
Bài học rõ nhất của Agincourt: một vũ khí chỉ mạnh khi đứng đúng địa hình và được dùng bởi người đã luyện tập cả đời. Cung dài ở giữa cánh đồng trống, không cọc, không rừng che sườn, có thể đã không làm nên điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Trận Agincourt diễn ra năm nào?
Trận Agincourt diễn ra ngày 25 tháng 10 năm 1415, ngày lễ Thánh Crispin, gần làng Azincourt ở miền bắc nước Pháp. Đây là một trong những trận nổi tiếng nhất của Chiến tranh Trăm Năm giữa Anh và Pháp.
Vì sao quân Anh thắng ở Agincourt dù ít hơn?
Quân Anh có số lượng lớn cung thủ cung dài, đứng ở vị trí phòng thủ có cọc nhọn, trên chiến trường hẹp kẹp giữa hai cánh rừng. Đất bùn lầy sau mưa khiến kỵ sĩ giáp nặng của Pháp tiến chậm, kiệt sức và bị dồn ép, trong khi quân Pháp lại thiếu chỉ huy thống nhất.
Cung dài Anh bắn xa bao nhiêu?
Cung dài thời trung cổ có lực kéo rất lớn, ước tính phổ biến từ khoảng 45 đến hơn 70 kg dựa trên các cây cung trục vớt từ tàu Mary Rose. Tầm bắn hiệu quả khoảng 200–250 mét, và cung thủ giỏi bắn được khoảng 10 mũi tên mỗi phút.
Quân Pháp ở Agincourt đông gấp mấy lần quân Anh?
Các biên niên sử cũ cho tỷ lệ khoảng 4 hoặc 5 đối 1. Nghiên cứu sổ sách của nhà sử học Anne Curry cho rằng chênh lệch có thể chỉ khoảng 3 đối 2, nhưng kết luận này còn bị tranh luận; điều chắc chắn là quân Pháp đông hơn, nhất là về kỵ sĩ giáp nặng.
Agincourt khác Crécy và Poitiers thế nào?
Cả ba trận đều là chiến thắng của quân Anh nhờ cung dài trước quân Pháp đông hơn. Crécy (1346) và Poitiers (1356) diễn ra dưới thời Edward III và Hoàng tử Đen, còn Agincourt (1415) dưới thời Henry V, và cho thấy quân Pháp đã không rút được bài học từ hai trận trước.
