Thành Troy là toà thành trong sử thi Iliad của Homer, và cũng là một địa điểm khảo cổ có thật ở đồi Hisarlik, tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, gần eo biển Dardanelles. Khảo cổ học tìm thấy ở đây ít nhất chín lớp thành chồng lên nhau, kéo dài từ khoảng 3000 năm trước Công nguyên đến thời La Mã. Có một toà thành giàu có, tường kiên cố bị tàn phá vào cuối thời đại đồ đồng, nhưng một cuộc chiến Troy đúng như Homer kể thì đến nay chưa chứng minh được.
Câu chuyện trong sử thi
Theo truyền thống Hy Lạp, hoàng tử Paris của thành Troy mang Helen, vợ vua Menelaus xứ Sparta, về thành. Agamemnon, anh của Menelaus, tập hợp liên quân Hy Lạp vượt biển sang vây Troy. Cuộc vây kéo dài mười năm.
Iliad, được cho là hình thành khoảng thế kỷ 8 trước Công nguyên, không kể toàn bộ cuộc chiến. Nó chỉ kể vài tuần trong năm thứ mười, xoay quanh cơn giận của Achilles, và kết thúc bằng tang lễ của Hector, tướng giỏi nhất của Troy. Chi tiết con ngựa gỗ không có trong Iliad. Nó xuất hiện ngắn trong Odyssey, và được kể kỹ nhất trong Aeneid của nhà thơ La Mã Virgil, viết gần bảy trăm năm sau.
Iliad mô tả Troy là thành "tường cao", "cổng lớn", có tháp canh trên cổng Skaian, nơi các bô lão đứng nhìn xuống chiến trường. Chính những mô tả này về sau dẫn đường cho người đi tìm thành.
Đi tìm Troy: từ Calvert đến Schliemann
Đến thế kỷ 19, nhiều học giả châu Âu coi Troy chỉ là thành tưởng tượng. Một số người khác tin nó có thật và tranh luận về vị trí. Frank Calvert, một người Anh sống ở vùng Dardanelles, sở hữu một phần đồi Hisarlik và tin đây là Troy; ông đã đào thử.
Heinrich Schliemann, thương gia người Đức giàu có và mê Homer, bắt đầu khai quật ở Hisarlik năm 1871. Ông đào những rãnh rất sâu xuyên qua đồi, phá hỏng nhiều lớp phía trên trong khi đi tìm lớp "của Homer". Năm 1873, ông tìm được một kho đồ vàng bạc và gọi là "kho báu của vua Priam". Về sau người ta xác định kho báu ấy thuộc lớp Troy II, cổ hơn thời cuộc chiến Troy theo truyền thống khoảng một nghìn năm.
Schliemann vì vậy vừa được nhớ như người tìm ra Troy, vừa bị phê phán như một ví dụ của cách khai quật vội vàng. Kho báu ấy sau nhiều biến cố hiện nằm ở bảo tàng Pushkin, Moskva.
Chín lớp thành: Troy nào là Troy của Homer
Những người kế tiếp như Wilhelm Dörpfeld (cộng sự của Schliemann), Carl Blegen (thập niên 1930) và Manfred Korfmann (1988–2005) đã phân định rõ các lớp. Mốc niên đại dưới đây là xấp xỉ, giữa các nhà nghiên cứu có chênh lệch.
| Lớp | Niên đại xấp xỉ (TCN) | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Troy I | khoảng 3000–2550 | Làng có tường bao nhỏ |
| Troy II | khoảng 2550–2300 | Thành giàu có, nơi tìm ra "kho báu Priam"; bị cháy |
| Troy III–V | khoảng 2300–1750 | Các khu định cư nhỏ hơn |
| Troy VI | khoảng 1750–1300 | Thành lớn, tường đá dốc nghiêng có tháp, cổng; bị phá huỷ, có thể do động đất |
| Troy VIIa | khoảng 1300–1180 | Nhà cửa chen chúc trong tường, có chum chứa lương chôn dưới sàn; kết thúc bằng hoả hoạn |
| Troy VIII | thời Hy Lạp cổ điển | Ilion của người Hy Lạp |
| Troy IX | thời La Mã | Thành Ilium thời La Mã |
Hai ứng viên cho "Troy của Homer" là Troy VI (thành đẹp nhất, tường hoành tráng) và Troy VIIa (bị đốt phá, có dấu hiệu người dân tích trữ lương thực như chuẩn bị bị vây). Nhiều học giả nghiêng về Troy VIIa, hoặc coi Troy VI cuối – VIIa là một giai đoạn liên tục. Câu hỏi này chưa có lời đáp dứt khoát.
Tường thành Troy VI: một toà thành biết phòng thủ
Bỏ qua chuyện sử thi, tường Troy VI tự nó là một bài học kỹ thuật:
- Tường đá dốc nghiêng: phần dưới bằng đá vôi đẽo, mặt ngoài nghiêng vào trong. Mặt nghiêng làm khó việc dựng thang và chịu động đất tốt hơn. Phần trên có lẽ là gạch bùn, nay không còn.
- Tháp vuông nhô ra: đặt ở các điểm quan trọng, nhất là cạnh cổng, để bắn sang hai bên.
- Cổng có lối vào gấp khúc: một số cổng được bố trí sao cho người đi vào phải chạy dọc theo tường một đoạn, lộ sườn cho người trên tường.
- Tường "gãy khúc" theo đoạn: mặt tường không phẳng liền mà chia thành các đoạn lệch nhau nhẹ, một chi tiết kiến trúc đặc trưng mà các nhà nghiên cứu vẫn đang bàn về công dụng.
Phát hiện của Korfmann: Troy lớn hơn người ta tưởng
Trước thập niên 1990, Troy được coi là một thành trên đồi khá nhỏ. Đội của Manfred Korfmann dùng khảo sát địa vật lý và khai quật, tìm ra dấu vết một khu "hạ thành" bên dưới đồi và một con hào đào vào đá bao quanh. Theo Korfmann, Troy cuối thời đại đồ đồng có thể có vài nghìn cư dân, lớn hơn nhiều so với hình dung trước đó. Kết luận này từng gây tranh luận gay gắt trong giới khảo cổ Đức, nhưng đã thay đổi cách nhìn về quy mô thành.
Văn bản Hittite: lời chứng từ phía bên kia
Ở Anatolia thời đồ đồng, đế quốc Hittite để lại nhiều tấm đất sét ghi chữ. Trong đó có nhắc một vùng tên Wilusa ở tây Anatolia, và một thế lực tên Ahhiyawa nhiều lần can thiệp vào khu vực này. Nhiều học giả cho rằng Wilusa tương ứng với Ilios (tên khác của Troy trong tiếng Hy Lạp), còn Ahhiyawa tương ứng với Achaia, tức người Hy Lạp thời Mycenae. Có cả một hiệp ước giữa vua Hittite Muwatalli II và một người cai trị Wilusa tên Alaksandu, một cái tên làm người ta nghĩ đến Alexandros, tên khác của Paris.
Những tương ứng này hấp dẫn nhưng chưa phải bằng chứng chắc chắn. Chúng cho thấy có xung đột thật ở vùng Troy vào thế kỷ 13 trước Công nguyên, liên quan đến người Hy Lạp, nhưng không chứng minh có một cuộc vây mười năm vì một người phụ nữ.
Sử, truyền thuyết và cái nằm giữa
Cách hiểu thận trọng nhất hiện nay:
- Có thật: một thành giàu có, tường kiên cố ở Hisarlik, kiểm soát lối vào eo biển, bị phá huỷ ít nhất hai lần vào cuối thời đồ đồng.
- Có thể có thật: xung đột giữa Troy và người Hy Lạp Mycenae vào khoảng thế kỷ 13–12 trước Công nguyên.
- Là văn chương: các nhân vật cụ thể như Achilles, Hector, Helen; con ngựa gỗ; các vị thần tham chiến; độ dài mười năm.
Iliad được truyền miệng hàng trăm năm trước khi được ghi lại. Nó giữ một số ký ức thật về thời đồ đồng, như kiểu giáp, kiểu khiên lớn, nhưng cũng pha trộn với thế giới của thời Homer.
Tham quan Troy: nên xem gì
Khu khảo cổ Troy nằm ở tỉnh Çanakkale, Thổ Nhĩ Kỳ, cách thành phố Çanakkale khoảng 30 km về phía nam. UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1998. Những điểm đáng xem:
- Tường thành Troy VI phía đông: đoạn tường đá dốc nghiêng ấn tượng nhất, đứng dưới chân mới thấy độ nghiêng.
- Cổng phía nam và tháp: nhiều nhà nghiên cứu liên hệ với cổng Skaian trong Iliad, dù chưa có bằng chứng chắc chắn.
- Đường dốc lát đá của Troy II: gần nơi Schliemann tìm thấy kho báu.
- Rãnh đào của Schliemann: vết cắt lớn xuyên qua đồi, một "di tích" của chính lịch sử khảo cổ học.
- Bảo tàng Troy: mở năm 2018, gần khu khảo cổ, trưng bày hiện vật tìm được qua các đợt khai quật.
Ngựa gỗ lớn ở khu khảo cổ là bản dựng hiện đại cho du khách; con ngựa ở thành phố Çanakkale là đạo cụ từ một bộ phim Hollywood năm 2004. Không con nào là hiện vật cổ. Ai muốn đọc tiếp, nên đọc bản dịch Iliad, rồi đến cuốn The Trojan War: A New History của Barry Strauss, sách đặt sử thi cạnh bằng chứng khảo cổ một cách dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Thành Troy có thật không?
Có. Thành Troy được xác định là khu khảo cổ ở đồi Hisarlik, tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, với ít nhất chín lớp thành chồng lên nhau. Nhưng một cuộc chiến Troy đúng như Homer kể thì chưa được chứng minh.
Ai tìm ra thành Troy?
Frank Calvert là người đầu tiên tin và đào thử ở Hisarlik. Heinrich Schliemann khai quật quy mô lớn từ năm 1871 và nổi tiếng nhờ tìm thấy "kho báu Priam" năm 1873. Các nhà khảo cổ sau như Dörpfeld, Blegen, Korfmann phân định rõ các lớp thành.
Con ngựa thành Troy có thật không?
Không có bằng chứng khảo cổ. Chi tiết con ngựa gỗ không có trong Iliad, chỉ xuất hiện trong Odyssey và được kể kỹ trong Aeneid của Virgil. Có giả thuyết cho rằng nó là hình ảnh ẩn dụ cho một máy công thành hoặc một trận động đất, nhưng đều chỉ là suy đoán.
Lớp nào là thành Troy của Homer?
Hai ứng viên chính là Troy VI (bị phá khoảng 1300 TCN) và Troy VIIa (bị đốt khoảng 1180 TCN). Nhiều học giả nghiêng về Troy VIIa vì có dấu hiệu bị vây và cháy, nhưng câu hỏi chưa ngã ngũ.
Thành Troy nằm ở đâu?
Troy nằm ở tỉnh Çanakkale, Thổ Nhĩ Kỳ, gần lối vào eo biển Dardanelles, cách thành phố Çanakkale khoảng 30 km. Vị trí này kiểm soát đường biển nối Địa Trung Hải với biển Đen.
