Sai lầm kinh điển của các danh tướng: Triệu Quát, Quan Vũ, Hạng Vũ

Những sai lầm kinh điển của các danh tướng lặp đi lặp lại theo vài kiểu: tin vào lý thuyết mà chưa từng va chạm (Triệu Quát ở Trường Bình), thắng lớn rồi bỏ hở hậu phương (Quan Vũ mất Kinh Châu), thua rồi đổ cho trời (Hạng Vũ ở Ô Giang), đi quá xa đường tiếp tế (Napoleon năm 1812), và có thành vững mà không có lòng người (nhà Hồ năm 1407). Mỗi kiểu đều có phiên bản trong doanh nghiệp nhỏ hôm nay, và đều có dấu hiệu báo trước nếu chịu nhìn.

Triệu Quát: giỏi bàn binh trên giấy

Năm 260 TCN, quân Triệu và quân Tần giằng co ở Trường Bình. Lão tướng Liêm Pha giữ luỹ, không chịu ra đánh. Vua Triệu sốt ruột, lại nghe lời phản gián của Tần, bèn thay Liêm Pha bằng Triệu Quát, con của danh tướng Triệu Xa.

Sử ký – Liêm Pha Lạn Tương Như liệt truyện chép rằng Triệu Quát từ nhỏ học binh thư, bàn việc binh thì cha cũng không cãi lại được, nhưng Triệu Xa không khen. Ông nói với vợ: binh là chỗ chết, mà Quát nói dễ dàng; nếu nước Triệu dùng Quát làm tướng thì người làm tan quân Triệu chính là nó. Khi Triệu Quát được cử đi, chính mẹ ông dâng thư xin vua đừng dùng, và xin nếu con thua thì đừng bắt tội lây cả nhà. Vua không nghe.

Triệu Quát đổi hết cách bố trí của Liêm Pha, ra quân tấn công. Tướng Tần Bạch Khởi giả thua, cắt đường lương, vây quân Triệu hơn bốn mươi ngày. Triệu Quát chết trận, quân Triệu đầu hàng. Sử ký chép số quân bị Bạch Khởi giết là khoảng bốn mươi vạn; con số này được nhiều nhà nghiên cứu cho là phóng đại, nhưng đây chắc chắn là một trong những thảm hoạ lớn nhất thời Chiến Quốc.

Dấu hiệu báo trước

• Người thân cận nhất, hiểu rõ nhất (cha, mẹ) đều can.
• Người mới đến việc đầu tiên làm là đổi hết cách làm của người cũ.
• Quyết định được đưa ra vì sốt ruột chứ không vì tình hình thay đổi.

Quan Vũ: thắng lớn rồi mất tất cả

Năm 219, Quan Vũ từ Kinh Châu đánh lên phía bắc, vây Phàn Thành. Mùa thu năm đó mưa lớn, nước sông Hán dâng, bảy đạo quân Nguỵ của Vu Cấm bị ngập; Vu Cấm đầu hàng, Bàng Đức bị giết. Tam Quốc chí chép uy danh Quan Vũ khi ấy chấn động Trung Nguyên.

Nhưng phía sau lưng thì hở. Quan hệ với Đông Ngô vốn căng: theo Tam Quốc chí, khi Tôn Quyền sai người sang hỏi con gái Quan Vũ cho con mình, Quan Vũ mắng sứ giả và không chịu. Với hai tướng giữ hậu phương là Mi Phương ở Giang Lăng và Phó Sĩ Nhân ở Công An, Quan Vũ vốn coi thường; khi họ cung cấp quân nhu không đủ, ông tuyên bố sẽ trị tội khi về. Hai người lo sợ.

Tướng Ngô Lã Mông đem quân giả làm thuyền buôn vượt sông, đánh úp. Mi Phương, Phó Sĩ Nhân đầu hàng. Gia đình binh lính Quan Vũ ở Giang Lăng được Lã Mông đối đãi tử tế, nên quân Quan Vũ tan dần. Cuối năm 219, Quan Vũ bị bắt và bị giết. Theo Tam Quốc chí, phần truyện Lã Mông, quân Ngô nấp trong khoang thuyền, người chèo mặc áo trắng giả làm khách buôn; đó là gốc của tích "áo trắng qua sông" mà tiểu thuyết về sau tô đậm thêm.

Bài học

Thắng lớn ở mặt trận chính khiến người ta quên những mối quan hệ phía sau: đối tác bị xúc phạm, cấp dưới bị doạ. Chính những người ấy mở cửa cho đối thủ.

Hạng Vũ: "Trời diệt ta, không phải tội đánh trận"

Năm 202 TCN, Hạng Vũ bị vây ở Cai Hạ, phá vây chạy đến bờ Ô Giang với một nhóm nhỏ kỵ binh. Sử ký – Hạng Vũ bản kỷ chép ông nhiều lần nói đại ý: ta khởi binh tám năm, đánh hơn bảy mươi trận chưa từng thua, nay khốn ở đây là trời diệt ta, không phải tội đánh trận. Ông từ chối qua sông về Giang Đông và tự sát.

Trong lời bình cuối thiên, Tư Mã Thiên viết rằng Hạng Vũ cậy công, tự cho mình là đúng, muốn dùng sức mạnh để chinh phục thiên hạ, đến chết vẫn không tỉnh ngộ, không tự trách mình, lại nói trời diệt ta không phải tội đánh trận, thế chẳng phải là lầm sao. Đây là một trong những lời phê bình sắc nhất của người viết sử dành cho một nhân vật ông vốn rất ngưỡng mộ.

Bài học

Thắng bảy mươi trận mà vẫn thua cả cuộc chiến nghĩa là vấn đề không nằm ở từng trận. Hạng Vũ không dùng được Phạm Tăng, để mất Hàn Tín, đối xử tàn bạo với hàng binh. Người đổ cho hoàn cảnh sẽ không bao giờ sửa được những thứ ấy.

Napoleon năm 1812: đi xa hơn đường lương

Mùa hè năm 1812, Napoleon kéo Đại quân hơn nửa triệu người vào nước Nga; con số chính xác chênh nhau giữa các nhà nghiên cứu. Ông muốn một trận quyết chiến sớm, nhưng quân Nga lùi sâu. Đại quân đi càng xa, đường tiếp tế càng dài, ngựa chết, lính bệnh, đào ngũ, hao hụt rất lớn ngay cả trước khi đến Moskva. Sau khi phải rút khỏi Moskva tháng 10, Đại quân gần như tan rã trên đường về; số người trở về chỉ còn một phần nhỏ.

Bài học

Một kế hoạch dựa trên giả định "đối phương sẽ đánh theo cách ta muốn" là kế hoạch không có đường lui. Khi giả định sai, người chỉ huy đã đi quá xa để quay lại an toàn.

Nhà Hồ: thành vững mà lòng người không theo

Hồ Quý Ly xây thành Tây Đô bằng đá năm 1397, cải cách nhiều mặt, chuẩn bị quân đội và vũ khí để chống nhà Minh. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khi bàn việc đánh hay hoà, con trai ông là Hồ Nguyên Trừng nói đại ý: thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo.

Năm 1406, quân Minh sang. Phòng tuyến Đa Bang thất thủ, quân Hồ tan rất nhanh, đến giữa năm 1407 cha con Hồ Quý Ly bị bắt. Các nhà sử học vẫn bàn nhiều về nguyên nhân, nhưng việc cải cách gấp gáp, cách giành ngôi từ nhà Trần và sự xa cách với dân được nhắc đến nhiều nhất.

Bài học

Đầu tư vào tường thành, máy móc, phần mềm mà nhân viên không tin vào người đứng đầu thì hệ thống đẹp cũng đổ.

Bảng đối chiếu: sai lầm cổ và phiên bản hôm nay

Góc nhìn hôm nay: cách học từ thất bại của người khác

• Thành nhà Hồ ở Thanh Hoá, di sản thế giới, là nơi đứng giữa những khối đá khổng lồ mà nghĩ về câu "chỉ sợ lòng dân không theo".
• Đọc trọn lời bình của Tư Mã Thiên ở cuối thiên Hạng Vũ bản kỷ: một mẫu mực về phân tích thất bại không thiên vị.
• Thói quen nhỏ: mỗi quý, viết một trang "sai lầm của mình" và đối chiếu với năm kiểu trong bảng trên. Hầu hết sai lầm của doanh nghiệp nhỏ rơi vào một trong năm kiểu đó.