Sĩ khí của một tập thể không đến từ lời hô hào mà từ ba thứ người lính nhìn thấy tận mắt: người chỉ huy chịu khổ cùng họ, cái mình đang chiến đấu cho có ý nghĩa rõ ràng, và họ được đối xử như người chứ không như con số. Sử Việt và sử Trung Hoa, La Mã đều có những ví dụ cụ thể: quân Trần thích chữ "Sát Thát", nghĩa quân Lam Sơn qua những năm đói ở Chí Linh, Ngô Khởi chăm vết thương cho lính, Caesar dập một cuộc binh biến chỉ bằng một chữ. Bài này đi qua từng chuyện và rút ra cách giữ tinh thần cho một nhóm làm việc trong lúc khó.
Sĩ khí là gì, và vì sao binh pháp coi trọng
Binh pháp Tôn Tử, thiên Quân tranh, có câu thường được dịch là: khí buổi sáng hăng, khí buổi trưa uể oải, khí buổi chiều muốn về; người giỏi dùng binh tránh lúc địch đang hăng, đánh lúc địch uể oải. Tôn Tử coi tinh thần như một nguồn lực có thể đo, có thể cạn và có thể nạp lại. Sĩ khí không phải đức tính bẩm sinh của một đội quân; nó lên xuống theo thời gian, theo thắng thua, theo cách người chỉ huy đối xử.
Người quản lý hôm nay cũng gặp đúng chu kỳ ấy: đầu dự án ai cũng hăng, giữa chừng mệt, cuối cùng chỉ mong xong. Nhiệm vụ của người đứng đầu là biết lúc nào tinh thần đang xuống và có việc cụ thể để kéo nó lên.
Thích chữ "Sát Thát": biến quyết tâm thành dấu trên da
Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ hai (1285), Đại Việt sử ký toàn thư chép quân sĩ đều thích vào cánh tay hai chữ "Sát Thát", nghĩa là giết giặc Thát (cách gọi quân Mông Cổ). Đây là một cam kết không thể rút lại: nếu bị bắt, dấu ấy tố cáo ngay người lính là ai.
Điều làm nên sức mạnh của biểu tượng này là nó đi kèm với hành động thật. Cùng thời gian đó, Hưng Đạo vương duyệt quân, triều đình hỏi ý bô lão ở Diên Hồng, nhà nhà chuẩn bị vườn không nhà trống. Biểu tượng chỉ có sức nặng khi đứng trên nền những việc người ta đã làm.
Áp dụng
Áo đồng phục, khẩu hiệu dán tường, nhóm chat có tên kêu: tất cả đều vô nghĩa nếu chủ doanh nghiệp không làm gì khác. Nhưng nếu đã có một kế hoạch rõ ràng, một biểu tượng chung giúp mọi người nhớ họ đang ở cùng một phía. Hãy để biểu tượng ra đời sau hành động, không phải thay cho hành động.
Lam Sơn: giữ tinh thần qua những năm đói
Khởi nghĩa Lam Sơn bùng lên năm 1418 nhưng những năm đầu cực kỳ chật vật. Nghĩa quân nhiều lần bị quân Minh vây, phải rút lên vùng núi Chí Linh ở miền tây Thanh Hoá. Sử nhà Lê chép có lúc lương cạn đến mức phải giết voi, ngựa cho quân ăn, nhiều người bỏ trốn.
Điều giữ được nòng cốt Lam Sơn qua giai đoạn này là sự gắn bó đã được thề từ trước. Theo truyền thống sử học, khoảng năm 1416 Lê Lợi cùng mười tám người thân tín làm lễ thề ở Lũng Nhai; năm chính xác và danh sách người dự còn có chỗ khác nhau giữa các nguồn. Nhiều người trong nhóm ấy gắn bó với Lê Lợi qua những năm khó nhất, có người hy sinh ngay từ giai đoạn đầu.
Chuyện Lê Lai mặc áo bào giả làm Lê Lợi để cứu chủ tướng được lưu truyền rộng và có liên quan đến tục giỗ Lê Lai trước giỗ Lê Lợi một ngày. Các chi tiết cụ thể của sự kiện này còn được giới sử học bàn thảo, nên nên đọc như truyền thống hơn là ghi chép trận mạc chính xác.
Áp dụng
- Nhóm nòng cốt cần cam kết trước khi khó. Lời thề Lũng Nhai có trước những năm đói. Đừng đợi đến khi công ty hết tiền mới hỏi ai sẽ ở lại.
- Chia cái khổ cho đều, bắt đầu từ chính mình. Khi phải cắt giảm, người đứng đầu cắt phần của mình trước và để mọi người thấy.
- Chấp nhận có người rời đi. Lam Sơn có người bỏ trốn, nhưng giữ được nòng cốt. Mục tiêu không phải giữ tất cả, mà giữ đúng người.
Ngô Khởi và vết thương của người lính
Sử ký – Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện chép Ngô Khởi, danh tướng thời Chiến Quốc, ăn mặc như người lính thấp nhất, ngủ không trải chiếu, đi không cưỡi ngựa, tự mang lương thực, chia sẻ mọi cực nhọc với quân. Có người lính bị nhọt, Ngô Khởi tự mút mủ cho anh ta. Mẹ người lính nghe tin thì khóc. Người ta hỏi sao con bà được tướng quân thương mà lại khóc. Bà nói: năm trước Ngô công mút nhọt cho cha nó, cha nó ra trận không quay gót, chết trong tay địch; nay Ngô công lại mút nhọt cho con, tôi không biết nó sẽ chết ở đâu.
Câu chuyện này hay được kể như một tấm gương thương lính. Nhưng lời người mẹ cho thấy mặt kia: sự quan tâm của người chỉ huy tạo ra một món nợ tình cảm khiến người ta liều mạng. Tư Mã Thiên chép nguyên cả hai mặt, không phán xét.
Áp dụng
Quan tâm thật đến nhân viên tạo ra lòng trung thành rất mạnh, và người quản lý phải có trách nhiệm với sức mạnh ấy. Đừng dùng sự gắn bó để bắt người ta làm thêm giờ không công, gánh rủi ro thay mình. Lòng tin bị khai thác sẽ không quay lại.
Caesar và một chữ dập tắt binh biến
Năm 47 TCN, Quân đoàn số Mười, đơn vị Caesar tin cậy nhất, nổi loạn ở gần Roma, đòi giải ngũ và đòi thưởng. Theo Suetonius trong Cuộc đời Mười hai Caesar, Caesar đến gặp họ và không hề van nài. Ông gọi họ là "Quirites", nghĩa là "hỡi các công dân", thay vì "commilitones", nghĩa là "hỡi các chiến hữu" như thường lệ. Chỉ một chữ ấy cho thấy ông sẵn sàng cho họ giải ngũ thành dân thường. Theo lời kể của các nhà sử học La Mã, binh lính lập tức xin được tiếp tục phục vụ.
Chuyện này có thể đã được kể lại theo hướng kịch tính hoá, nhưng bài học tâm lý thì rõ: thứ người lính sợ mất không phải tiền thưởng, mà là danh phận được thuộc về một tập thể đáng tự hào.
Áp dụng
Khi một nhóm giỏi bắt đầu đòi hỏi quá mức, đôi khi câu trả lời không phải là tăng thêm quyền lợi, mà là nhắc họ đang đứng ở đâu và họ đã cùng nhau xây những gì. Nhưng cách này chỉ hiệu quả khi tập thể đó thật sự đáng tự hào. Một đội làm việc không có thành tích chung sẽ không sợ mất danh phận.
Năm cách làm sĩ khí đi xuống, và cách sửa
| Điều làm sĩ khí sụt | Ví dụ lịch sử | Cách sửa trong một nhóm nhỏ |
|---|---|---|
| Chỉ huy sống khác hẳn quân lính | Ngô Khởi làm ngược lại: ăn mặc, đi lại như lính | Người quản lý làm việc cùng chỗ, cùng giờ những lúc gấp |
| Không ai hiểu đang đánh vì cái gì | Quân Trần biết rõ, thích chữ lên tay | Nói một câu ngắn ai cũng nhắc lại được về mục tiêu |
| Thua liên tục không có chiến thắng nhỏ | Lam Sơn chuyển sang đánh Nghệ An năm 1424 để mở thế | Chia việc lớn thành mốc nhỏ, ăn mừng từng mốc |
| Đối xử như con số | Caesar gọi đúng tên danh phận của lính | Ghi nhận cụ thể từng người, bằng tên và việc họ làm |
| Hứa nhiều mà không giữ | Ngược lại: lời thề Lũng Nhai được giữ đến cuối | Ít hứa, hứa gì làm nấy |
Góc nhìn hôm nay: một quy trình nhỏ cho tháng khó
Khi doanh thu giảm, đơn hàng chậm, nhân viên lo lắng, người đứng đầu có thể làm theo trình tự sau, rút từ những chuyện trên.
- Nói thật về tình hình, bằng số liệu, trước khi tin đồn lan.
- Cắt phần của mình trước, và nói rõ mình đã cắt gì.
- Đặt một mục tiêu nhỏ, đạt được trong hai đến ba tuần, để có chiến thắng đầu tiên.
- Gặp riêng từng người nòng cốt, hỏi họ cần gì để ở lại.
- Khi đạt mốc nhỏ, ghi nhận công khai từng người góp sức.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đến Khu di tích Lam Kinh (Thanh Hoá), nơi gắn với quê hương và lăng mộ Lê Lợi, và đọc Lam Sơn thực lục cùng phần kỷ nhà Lê trong Đại Việt sử ký toàn thư. Về Ngô Khởi, đọc trực tiếp Sử ký; về Caesar, đọc Suetonius và các chương nội chiến trong sử La Mã.
Câu hỏi thường gặp
Thích chữ Sát Thát là gì?
Đó là việc quân sĩ nhà Trần thích lên cánh tay hai chữ "Sát Thát", nghĩa là giết giặc Thát, trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ hai năm 1285. Sự kiện được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư và thể hiện quyết tâm không lùi của quân đội.
Hội thề Lũng Nhai diễn ra năm nào?
Theo truyền thống sử học, hội thề Lũng Nhai diễn ra khoảng năm 1416, khi Lê Lợi cùng mười tám người thân tín thề cùng nhau đánh quân Minh. Năm chính xác và danh sách người dự có chỗ khác nhau giữa các nguồn.
Ngô Khởi mút mủ cho lính là chuyện gì?
Sử ký của Tư Mã Thiên chép Ngô Khởi tự mút mủ nhọt cho một người lính. Mẹ người lính khóc vì trước đó cha anh ta cũng được Ngô Khởi chăm như thế rồi liều chết trên chiến trường. Câu chuyện vừa cho thấy lòng thương lính vừa cho thấy sức mạnh ràng buộc của sự quan tâm.
Caesar dập binh biến Quân đoàn số Mười thế nào?
Năm 47 TCN, theo Suetonius, Caesar gọi binh lính nổi loạn là "Quirites" (các công dân) thay vì "chiến hữu", ngầm cho thấy họ sắp thành dân thường. Binh lính liền xin ở lại phục vụ. Chi tiết có thể đã được kịch tính hoá nhưng thường được dùng làm ví dụ về tâm lý tập thể.
Làm sao giữ tinh thần nhân viên khi công ty gặp khó?
Hãy nói thật bằng số liệu, người đứng đầu chịu thiệt trước, đặt mốc nhỏ để có chiến thắng sớm và ghi nhận từng người cụ thể. Biểu tượng hay khẩu hiệu chỉ có tác dụng khi đi kèm những hành động mà nhân viên nhìn thấy tận mắt.
