Rút lui chiến lược là chủ động nhường một thứ mình đang giữ (đất, thành, thị phần) để bảo toàn lực lượng và khiến đối phương phải trả giá cho thứ họ vừa chiếm. Nhà Trần bỏ Thăng Long năm 1285, Lê Lợi nhiều lần rút về núi Chí Linh rồi tạm hoà với quân Minh, Kutuzov bỏ Moskva năm 1812: cả ba đều lùi rồi thắng. Khác biệt giữa lùi để tiến và thua chạy nằm ở chỗ có đích đến, có lực lượng còn nguyên, và có mốc để quay lại.
Năm 1285: bỏ kinh thành để giữ quân
Đầu năm 1285, quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tràn qua biên giới phía bắc với lực lượng rất lớn, đồng thời cánh quân của Toa Đô từ Chiêm Thành đánh ngược ra Nghệ An, Thanh Hoá. Đại Việt bị kẹp hai đầu. Quân Trần giao chiến ở các cửa ải, ở Vạn Kiếp, nhưng không cố giữ bằng mọi giá. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, triều đình rút khỏi Thăng Long, quân Nguyên vào một kinh thành gần như trống.
Hai vua Trần lui về Thiên Trường, rồi có lúc vào Thanh Hoá, có lúc ra vùng ven biển. Đây là những tháng nguy hiểm nhất: có tôn thất ra hàng giặc, như Trần Ích Tắc và Trần Kiện. Nhưng lực lượng chủ yếu không bị tiêu diệt trong một trận quyết chiến.
Quân Nguyên đóng ở đồng bằng, gặp mùa hè nóng ẩm, dịch bệnh, thiếu lương vì dân đã cất giấu lương thực. Khoảng tháng 5 – 6 năm 1285, quân Trần phản công: thắng ở Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết; Toa Đô tử trận; Thoát Hoan tháo chạy về phương bắc. Thăng Long được giành lại.
Vì sao lùi lại được việc
- Lùi có chủ đích: mục tiêu là giữ quân, không phải giữ thành.
- Lùi kèm làm khó đối phương: vườn không nhà trống khiến mỗi ngày đóng quân là một ngày tốn kém cho giặc.
- Lùi có thời hạn tự nhiên: mùa hè, bệnh tật là đồng minh mà nhà Trần biết sẽ đến.
Lam Sơn: rút lên núi và tạm hoà
Trong những năm đầu khởi nghĩa (từ 1418), Lê Lợi nhiều lần bị quân Minh truy đuổi, phải rút lên vùng núi Chí Linh ở miền tây Thanh Hoá. Nghĩa quân thiếu lương, quân số hao hụt. Năm 1423, Lê Lợi chấp nhận tạm hoà với quân Minh. Đây là quyết định rất khó: trong mắt nhiều người, hoà với giặc là chịu thua.
Thời gian hoà hoãn được dùng để củng cố lực lượng, sản xuất lương thực, chiêu tập thêm người. Năm 1424, khi hoà hoãn đổ vỡ, Lam Sơn theo kế của tướng Nguyễn Chích chuyển hướng vào Nghệ An, nơi đất rộng, người đông, quân Minh mỏng. Từ đây thế trận đổi hẳn: Lam Sơn có căn cứ lớn, rồi tiến dần ra Bắc, đến năm 1427 thì kết thúc chiến tranh.
Bài học từ Lam Sơn
Lùi không chỉ là lùi về không gian mà còn là lùi về thời gian: chấp nhận một thoả thuận tạm, nhận một hợp đồng kém lời để có tiền sống qua mùa khó. Điều quyết định là dùng khoảng lùi ấy làm gì. Lam Sơn dùng nó để tìm ra Nghệ An, một chiến trường mới mà đối phương yếu.
Kutuzov năm 1812: bỏ Moskva, giữ nước Nga
Ngày 7/9/1812, quân Nga và quân Pháp đánh nhau ở Borodino, một trong những trận đẫm máu nhất thời đó, hai bên đều thiệt hại nặng. Vài ngày sau, ở làng Fili, nguyên soái Kutuzov họp các tướng và quyết định bỏ Moskva không đánh. Quyết định này gây phẫn nộ trong quân và triều đình. Theo các hồi ký thời đó, Kutuzov lập luận rằng mất Moskva chưa phải mất nước Nga, còn mất quân đội mới là mất tất cả.
Napoleon vào Moskva ngày 14/9, gặp một thành phố gần như bỏ trống, rồi lửa cháy lan khắp thành. Ông chờ Sa hoàng cầu hoà nhưng không có thư nào đến. Trong khi đó Kutuzov đưa quân vòng về phía nam, đóng ở Tarutino, chặn đường xuống những vùng giàu lương thực. Ngày 19/10, Napoleon buộc phải rút khỏi Moskva, đúng lúc mùa đông kéo đến. Đường rút trở thành thảm hoạ cho Đại quân Pháp.
Hai cuộc rút lui trong cùng một chiến dịch
Chiến dịch 1812 cho thấy rõ sự khác nhau giữa hai loại rút lui. Kutuzov rút có chủ đích, giữ được quân, chọn chỗ đứng chân chặn đường tiếp tế của đối phương. Napoleon rút vì bị ép, không có kho lương dọc đường, đi qua đúng vùng đất đã bị tàn phá lúc tiến quân. Cùng là rút, một bên rút để tiến, một bên rút để tan.
So sánh ba cuộc rút lui thành công
| Tiêu chí | Nhà Trần 1285 | Lam Sơn 1418–1424 | Kutuzov 1812 |
|---|---|---|---|
| Nhường gì | Kinh thành Thăng Long | Đồng bằng, rồi chấp nhận tạm hoà | Moskva |
| Giữ gì | Quân chủ lực, triều đình | Nhóm nòng cốt, bộ chỉ huy | Quân đội sau Borodino |
| Làm đối phương tốn gì | Lương thảo, sức khoẻ trong mùa hè | Thời gian, quân đóng rải rác | Lương thực, thời gian trước mùa đông |
| Mốc quay lại | Khi giặc mệt và bệnh | Khi tìm được chiến trường mới ở Nghệ An | Khi Napoleon buộc phải rút |
| Rủi ro phải chịu | Có tôn thất đầu hàng | Có người bỏ trốn, bị coi là hèn | Bị triều đình và quân lính chỉ trích |
Ba dấu hiệu phân biệt lùi để tiến với thua chạy
- Lực lượng chính còn nguyên. Nếu rút mà mất hết người giỏi, mất hết tiền mặt, đó là tan rã chứ không phải chiến lược.
- Đối phương phải trả giá cho thứ vừa chiếm. Thăng Long trống, Moskva trống: bên chiếm phải nuôi quân mà không thu được gì.
- Có điều kiện để quay lại, nói rõ từ trước. Không phải "đợi khi nào tốt hơn", mà là "khi giặc mệt", "khi tìm được vùng mới", "khi mùa đông đến".
Áp dụng cho chủ doanh nghiệp nhỏ
Đóng một chi nhánh lỗ
Một chuỗi ba quán cà phê có một quán lỗ liên tục sáu tháng. Chủ quán thường cố giữ vì sợ mất mặt, vì đã đầu tư trang trí. Bài học 1285: giữ quân, không giữ thành. Đóng quán lỗ, đưa nhân viên giỏi nhất về hai quán còn lại, dùng tiền tiết kiệm để làm tốt hơn ở nơi đang có khách.
Rút khỏi một thị trường đang có cuộc chiến giá
Đối thủ lớn đổ tiền giảm giá ở một khu vực. Lao vào đấu giá là chọn trận quyết chiến ở chỗ đối thủ mạnh nhất. Có thể rút về phục vụ nhóm khách trung thành, để đối thủ tốn tiền giữ một thị trường không sinh lời, rồi quay lại khi họ phải tăng giá.
Nhận một hợp đồng tạm để sống qua mùa khó
Giống Lam Sơn tạm hoà năm 1423, có lúc phải nhận gia công cho đối thủ, hoặc nhận đơn ít lời. Không sao, miễn là dùng thời gian đó để chuẩn bị bước đi tiếp theo, và nói rõ với đội ngũ đây là bước lùi có thời hạn.
Những câu cần trả lời trước khi lùi
- Mình nhường cái gì, giữ cái gì? Ghi cụ thể bằng tên người và số tiền.
- Đối thủ sẽ tốn gì khi chiếm phần mình nhường?
- Khi nào thì quay lại, dấu hiệu nào báo đã đến lúc?
- Nói với nhân viên thế nào để họ không hiểu thành "công ty sắp chết"?
Góc nhìn hôm nay: di tích và sách nên đọc
- Di tích Chương Dương, Hàm Tử dọc sông Hồng, gắn với những trận phản công năm 1285.
- Khu di tích Lam Kinh ở Thanh Hoá, quê hương và lăng mộ các vua Lê sơ.
- Sách: Đại Việt sử ký toàn thư phần năm 1285 và các năm 1418 – 1427; Lam Sơn thực lục; về 1812, có thể đọc tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình của Lev Tolstoy để cảm nhận không khí, nhớ rằng đây là văn chương, rồi đối chiếu với sách sử về chiến dịch nước Nga.
Câu hỏi thường gặp
Rút lui chiến lược là gì?
Rút lui chiến lược là chủ động nhường đất, thành hay vị trí để bảo toàn lực lượng chính và khiến đối phương phải trả giá cho thứ vừa chiếm. Nó khác thua chạy ở chỗ có đích đến, lực lượng còn nguyên và có điều kiện quay lại được xác định trước.
Vì sao nhà Trần bỏ Thăng Long năm 1285?
Trước đội quân Nguyên rất lớn tấn công từ hai hướng, nhà Trần chọn giữ quân thay vì giữ thành. Quân Nguyên chiếm Thăng Long trống, thiếu lương, gặp mùa hè và dịch bệnh. Khoảng tháng 5 – 6 năm 1285, quân Trần phản công thắng lớn và giành lại kinh thành.
Lê Lợi tạm hoà với quân Minh năm nào?
Năm 1423, Lê Lợi chấp nhận tạm hoà với quân Minh sau giai đoạn khó khăn ở núi Chí Linh. Đến năm 1424 hoà hoãn đổ vỡ, nghĩa quân theo kế Nguyễn Chích chuyển vào Nghệ An và từ đó thế trận đổi hẳn.
Kutuzov bỏ Moskva năm nào?
Sau trận Borodino ngày 7/9/1812, Kutuzov quyết định tại hội đồng ở làng Fili bỏ Moskva không đánh. Napoleon vào thành ngày 14/9 rồi phải rút ngày 19/10 trong cảnh thiếu lương và mùa đông đến, cuộc rút lui ấy gần như xoá sổ Đại quân Pháp.
Khi nào doanh nghiệp nên rút lui?
Khi việc giữ một vị trí làm hao mòn lực lượng chính (người giỏi, tiền mặt) nhiều hơn giá trị nó mang lại. Trước khi rút, hãy xác định rõ mình giữ gì, đối thủ tốn gì khi chiếm phần mình nhường, và dấu hiệu nào báo lúc quay lại.
