Cuối năm 1788, Nguyễn Huệ phải quyết đánh quân Thanh mà không biết chắc quân số địch, không có thời gian dò thêm, và chỉ có một đội quân phải tuyển bổ sung dọc đường. Ông không chờ đủ thông tin; ông xác định những gì đã đủ chắc, chọn thời điểm khiến phần chưa biết ít quan trọng nhất, rồi hành động thật nhanh. Đó là cách ra quyết định mà người quản lý hôm nay có thể học được, kể cả khi chuyện của họ chỉ là mở thêm chi nhánh hay nhận một đơn hàng lớn.
Tình thế cuối năm Mậu Thân
Năm 1788, vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh. Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị đem quân sang, vào Thăng Long khoảng giữa tháng 12 năm 1788 (tháng 11 năm Mậu Thân). Tướng Tây Sơn ở Bắc Hà là Ngô Văn Sở, theo kế của Ngô Thì Nhậm, rút toàn bộ quân về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, giữ nguyên lực lượng và báo tin vào Phú Xuân.
Số quân Thanh đến nay vẫn còn tranh cãi. Sách Việt thời sau thường chép con số 29 vạn; nhiều nhà nghiên cứu đối chiếu tư liệu nhà Thanh cho rằng lực lượng tác chiến thực tế ít hơn đáng kể, cộng thêm dân phu và quân của phe Lê Chiêu Thống. Điều quan trọng cho bài này: chính Nguyễn Huệ khi ấy cũng không có con số chính xác.
Diễn biến: từ lúc nghe tin đến trưa mồng 5 Tết
- Ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22/12/1788): Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức xuất quân ra Bắc.
- Dọc đường: dừng ở Nghệ An, Thanh Hoá tuyển thêm quân, duyệt binh. Đây là bước rất táo bạo: quân mới tuyển gần như chưa được huấn luyện.
- Khoảng ngày 20 tháng Chạp: đến Tam Điệp, hội với lực lượng của Ngô Văn Sở.
- Đêm 30 Tết: chia quân nhiều đạo tiến ra Bắc.
- Đêm mồng 3 Tết Kỷ Dậu: vây và hạ đồn Hà Hồi.
- Rạng sáng mồng 5 Tết (30/1/1789): đánh đồn Ngọc Hồi; cùng lúc cánh quân của Đô đốc Long đánh Khương Thượng (Đống Đa). Trưa mồng 5, Quang Trung vào Thăng Long. Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy qua sông Nhị Hà, cầu phao đứt, nhiều quân Thanh chết đuối.
Từ Phú Xuân đến Thăng Long, tính cả thời gian tuyển quân, chỉ hơn một tháng. Trận quyết định diễn ra trong khoảng năm ngày.
Những gì Quang Trung không biết, và những gì ông biết đủ
Người ra quyết định giỏi không phải người biết mọi thứ, mà là người tách bạch được cái đã biết và cái chưa biết, rồi hỏi: cái chưa biết có làm đổi quyết định không.
| Đã biết đủ chắc | Chưa biết | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Quân Thanh đã vào Thăng Long, đóng thành nhiều đồn rải về phía nam | Quân số chính xác, viện binh còn bao nhiêu | Đánh vào lúc viện binh chưa kịp đến, không chờ đếm |
| Quân Thanh ở xa nhà, đang chuẩn bị ăn Tết, tin rằng Tây Sơn đã rút | Họ sẽ phản ứng ra sao khi bị đánh bất ngờ | Đánh đúng dịp Tết, khi tâm lý phòng bị thấp nhất |
| Tam Điệp còn nguyên lực lượng, chưa mất người | Quân mới tuyển ở Nghệ An đánh được đến đâu | Trộn quân mới với quân cũ, đánh nhanh để không kịp nản |
| Đường từ Tam Điệp đến Thăng Long, các đồn dọc đường | Cách bố trí chi tiết từng đồn | Chia nhiều đạo, đánh nhiều hướng cùng lúc để địch không dồn được quân |
Điểm tinh tế là thời điểm. Càng chờ, Quang Trung càng có thêm thông tin, nhưng quân Thanh cũng càng có thêm thời gian củng cố, viện binh đến, và dịp Tết qua đi. Giá trị của việc biết thêm thấp hơn cái giá của việc chờ.
Tôn Sĩ Nghị: có thông tin nhưng không dùng
Bài học ngược lại nằm ở phía bên kia. Tôn Sĩ Nghị không thiếu tin: quân Tây Sơn rút về Tam Điệp chứ không tan, Nguyễn Huệ còn ở Phú Xuân với lực lượng chính. Ông chọn tin vào điều dễ chịu nhất: đối phương đã sợ, có thể nghỉ ngơi ăn Tết rồi tính tiếp. Thiếu thông tin chưa phải lỗi lớn nhất; lỗi lớn nhất là có thông tin mà diễn giải theo điều mình muốn.
Trong quản trị, đây là cái bẫy quen thuộc: doanh nghiệp đầu ngành thấy đối thủ nhỏ rút khỏi một thị trường, liền kết luận họ đã bỏ cuộc, trong khi họ đang gom lực ở chỗ khác.
Phân biệt sử liệu với tiểu thuyết
Nhiều chi tiết nổi tiếng về chiến dịch này đến từ Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm Ngô gia văn phái. Đây là tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi, giàu chi tiết, nhưng không phải chính sử. Các lời được gán cho Quang Trung như hẹn ngày vào Thăng Long ăn Tết, hay những tính toán ngoại giao sau chiến thắng, nên đọc như lời kể văn chương. Chuyện La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp góp ý với Quang Trung ở Nghệ An cũng được kể nhiều trong văn liệu, nhưng nội dung chi tiết của cuộc gặp còn được bàn.
Những điểm vững hơn về sử liệu: thời điểm lên ngôi, việc tuyển quân ở Nghệ An, trận Hà Hồi, trận Ngọc Hồi – Đống Đa đầu xuân Kỷ Dậu, việc Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy. Các mốc này được ghi nhận trong cả sử Việt lẫn tư liệu nhà Thanh.
Một khung quyết định rút ra từ trận Tết Kỷ Dậu
Không cần biến lịch sử thành công thức máy móc, nhưng có thể rút ra năm câu hỏi cụ thể để tự hỏi trước một quyết định thiếu thông tin.
- Điều gì mình đã biết đủ chắc để hành động? Viết ra. Thường danh sách này dài hơn mình tưởng.
- Điều gì chưa biết, và nếu biết thì quyết định có đổi không? Nếu biết quân Thanh 10 vạn hay 20 vạn, Quang Trung có đổi ý không? Gần như không. Thông tin đó không đáng để chờ.
- Chờ thêm thì mất gì? Mỗi tuần chờ thì đối thủ có thêm gì, cơ hội nào trôi qua?
- Có chọn được thời điểm khiến cái chưa biết ít quan trọng đi không? Đánh lúc Tết khiến việc không biết rõ bố trí phòng ngự bớt nguy hiểm, vì địch phản ứng chậm.
- Nếu sai thì còn đường lui không? Quang Trung để lại Tam Điệp như một chỗ đứng chân. Quyết định thiếu thông tin luôn cần một điểm tựa phía sau.
Áp dụng: ba tình huống quen thuộc
Chủ quán có cơ hội thuê mặt bằng tốt
Mặt bằng đẹp, chủ nhà cho ba ngày trả lời, mình chưa khảo sát được lượng khách đi qua buổi tối. Theo khung trên: đã biết giá thuê, vị trí, lượng khách ban ngày; chưa biết buổi tối. Nếu buổi tối vắng, có bỏ không? Nếu không, ký luôn. Nếu có, hãy dành một tối đứng đếm người qua lại, chứ không cần thuê khảo sát ba tuần.
Trưởng nhóm nhận dự án gấp
Khách đòi bắt đầu tuần sau, yêu cầu chưa rõ hết. Thay vì chờ đủ tài liệu, chọn phần việc chắc chắn sẽ cần dù yêu cầu cuối là gì, làm phần đó trước. Đó là cách "đánh đồn gần" trong khi chờ thông tin về đồn xa.
Doanh nghiệp nhỏ trước biến động giá nguyên liệu
Không biết giá tháng sau lên hay xuống. Câu hỏi đúng không phải "giá sẽ ra sao" mà là "nếu giá lên 20% thì mình chịu được không". Nếu không, ký hợp đồng giữ giá một phần ngay, chấp nhận có thể hớ nếu giá giảm. Đó là cái giá của việc giữ được đường lui.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
- Gò Đống Đa và tượng đài Quang Trung ở Hà Nội; lễ hội Gò Đống Đa diễn ra ngày mồng 5 Tết hằng năm.
- Bảo tàng Quang Trung ở quê hương Tây Sơn (Bình Định cũ), có nhiều hiện vật và bản đồ chiến dịch.
- Phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn ở vùng giáp ranh Ninh Bình – Thanh Hoá, còn dấu tích luỹ và đèo.
- Sách: đọc Hoàng Lê nhất thống chí để thấy không khí, rồi đối chiếu với các công trình nghiên cứu về Tây Sơn để tách phần sử với phần văn.
Câu hỏi thường gặp
Quang Trung đánh quân Thanh năm nào?
Quang Trung đánh tan quân Thanh vào dịp Tết Kỷ Dậu, đầu năm 1789. Trận Hà Hồi diễn ra đêm mồng 3 Tết, trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra rạng sáng mồng 5 Tết, tức ngày 30/1/1789, và trưa hôm đó ông vào Thăng Long.
Quân Thanh sang nước ta năm 1788 có bao nhiêu người?
Con số còn tranh cãi. Sách Việt thời sau hay chép 29 vạn, trong khi nhiều nhà nghiên cứu đối chiếu tư liệu nhà Thanh cho rằng lực lượng tác chiến thực tế ít hơn đáng kể. Cần đọc con số này như một ước lượng, không phải số liệu chắc chắn.
Vì sao Quang Trung chọn đánh vào dịp Tết?
Dịp Tết là lúc quân Thanh lơi lỏng phòng bị, tin rằng Tây Sơn đã rút, và viện binh chưa kịp tăng cường. Chọn thời điểm này giúp những điều Quang Trung chưa biết rõ về bố trí đồn trại trở nên ít nguy hiểm hơn, vì đối phương phản ứng chậm.
Hoàng Lê nhất thống chí có phải sử liệu không?
Không hẳn. Đây là tiểu thuyết lịch sử chương hồi của nhóm Ngô gia văn phái, dựa trên sự kiện thật nhưng có nhiều đoạn đối thoại và tình tiết hư cấu. Nên dùng để cảm nhận không khí thời đại, còn mốc thời gian và con số thì đối chiếu với các nguồn khác.
Làm sao ra quyết định khi thiếu thông tin trong kinh doanh?
Hãy viết rõ điều đã biết và điều chưa biết, tự hỏi nếu biết thêm thì quyết định có đổi không, tính cái giá của việc chờ, và giữ một đường lui nếu sai. Thông tin không làm đổi quyết định thì không đáng để chờ.
