Lưu Bang thắng Hạng Vũ không nhờ giỏi đánh trận hơn, mà nhờ biết mình kém ở đâu và giao đúng chỗ đó cho người giỏi hơn: Trương Lương lo mưu, Tiêu Hà lo hậu phương, Hàn Tín lo cầm quân. Chính ông nói điều này trong bữa tiệc ở Lạc Dương, được Tư Mã Thiên chép lại trong Sử ký. Nhưng câu chuyện cũng có một kết thúc buồn: người được dùng giỏi nhất, Hàn Tín, chết dưới tay chính triều đình ấy. Cả hai nửa đều đáng học.
Lời tự nhận hiếm có của một vị hoàng đế
Năm 202 TCN, sau khi Hạng Vũ tự sát ở Ô Giang, Lưu Bang mở tiệc ở cung Nam, Lạc Dương, hỏi các tướng vì sao mình được thiên hạ còn Hạng Vũ mất thiên hạ. Nghe các tướng trả lời xong, ông tự giải thích. Theo Sử ký – Cao Tổ bản kỷ, đại ý ông nói: bày mưu trong trướng mà quyết thắng ngoài nghìn dặm thì ta không bằng Tử Phòng (Trương Lương); giữ nước, vỗ về trăm họ, cấp lương không để đứt đường vận thì ta không bằng Tiêu Hà; chỉ huy trăm vạn quân, đánh là thắng, công là lấy thì ta không bằng Hàn Tín. Ba người ấy đều là hào kiệt, ta dùng được họ, nên ta có thiên hạ. Hạng Vũ có một Phạm Tăng mà không dùng nổi, nên bị ta bắt.
Đây là một trong những đoạn tự đánh giá thẳng thắn nhất của một người đứng đầu trong sử Trung Hoa. Lưu Bang không nói mình giỏi toàn diện. Ông chia công việc lãnh đạo thành ba mảng và thừa nhận cả ba đều có người làm tốt hơn mình.
Ba con người, ba loại năng lực
| Người | Việc giỏi | Chi tiết trong Sử ký | Vai trò tương đương hôm nay |
|---|---|---|---|
| Trương Lương | Mưu lược, nhìn thế cục | Can Lưu Bang đừng phong lại hậu duệ sáu nước; đạp chân nhắc khéo khi Hàn Tín xin làm vua nước Tề | Cố vấn chiến lược |
| Tiêu Hà | Hậu phương, hành chính, lương thảo | Vào Hàm Dương lo thu bản đồ, sổ sách nhà Tần trong khi người khác tranh vàng bạc | Giám đốc vận hành, kế toán trưởng |
| Hàn Tín | Cầm quân, đánh trận | Đánh Nguỵ, Triệu, Yên, Tề; bày trận quay lưng ra sông ở Tỉnh Hình | Người dẫn đội bán hàng, trưởng dự án lớn |
Tiêu Hà: người không ra trận nhưng được xếp công đầu
Khi quân Lưu Bang vào Hàm Dương năm 206 TCN, các tướng đổ vào kho vàng bạc, lụa là. Sử ký – Tiêu tướng quốc thế gia chép riêng Tiêu Hà vào thu lấy luật lệnh, bản đồ, sổ sách của thừa tướng và ngự sử nhà Tần. Nhờ vậy về sau nhà Hán biết nơi nào hiểm yếu, hộ khẩu nhiều ít, chỗ nào mạnh yếu, dân khổ về điều gì.
Trong suốt cuộc chiến Hán – Sở kéo dài khoảng bốn năm, Lưu Bang thua nhiều trận, có lần chạy tháo thân. Mỗi lần như thế, Tiêu Hà ở Quan Trung lại gửi lính và lương ra bù. Khi luận công, các tướng phản đối việc xếp Tiêu Hà đứng đầu vì ông chưa từng ra trận. Lưu Bang ví von: đi săn thì con chó đuổi bắt thú, nhưng người chỉ chỗ thú cho chó là người thợ săn; các ông là công của chó săn, còn Tiêu Hà là công của người thợ săn.
Với một doanh nghiệp nhỏ, đây là bài học bị bỏ qua nhiều nhất. Người bán được hàng, người chốt được hợp đồng luôn nổi bật. Người giữ sổ sách sạch, giữ dòng tiền không đứt, giữ kho không thất thoát thì ít ai nhắc tên. Lưu Bang hiểu rằng không có Tiêu Hà thì Hàn Tín thắng mười trận cũng không giữ nổi một vùng đất.
Hàn Tín: người bị bỏ qua ở chỗ cũ
Từ chàng trai chịu nhục đến đại tướng
Hàn Tín xuất thân nghèo ở Hoài Âm. Sử ký – Hoài Âm hầu liệt truyện kể ông từng ăn nhờ, từng bị một gã hàng thịt bắt chui qua háng giữa chợ và ông đã chui. Ông theo Hạng Lương rồi Hạng Vũ, làm chức lang trung, nhiều lần dâng kế nhưng không được dùng. Ông bỏ sang Lưu Bang, lúc đầu cũng chỉ được chức nhỏ.
Tiêu Hà nói chuyện với Hàn Tín nhiều lần và nhận ra tài. Khi Hàn Tín bỏ đi, Tiêu Hà không kịp báo, tự mình đuổi theo. Có người báo với Lưu Bang là thừa tướng bỏ trốn, Lưu Bang vừa giận vừa hoảng. Khi Tiêu Hà quay về, ông giải thích: tướng các nơi dễ tìm, còn người như Hàn Tín thì trong nước không có người thứ hai; nếu chỉ muốn làm vua đất Hán Trung thì không cần Tín, còn muốn tranh thiên hạ thì không có Tín không được. Tiêu Hà còn đòi Lưu Bang phải chọn ngày, lập đàn, làm lễ bái tướng đàng hoàng, chứ không gọi đến như gọi trẻ con.
Chi tiết "đuổi theo dưới trăng" quen thuộc với người Việt là phần thêm thắt của tuồng tích và tiểu thuyết đời sau; Sử ký chỉ chép việc Tiêu Hà đuổi theo.
Bài học về tuyển người
- Người tài thường bị lãng phí ở chỗ cũ. Hàn Tín không đổi tài năng khi rời Hạng Vũ. Cái đổi là có người chịu nghe ông nói.
- Người giới thiệu phải dám đứng ra bảo lãnh. Tiêu Hà đặt uy tín của chính mình vào Hàn Tín.
- Giao quyền phải có nghi thức rõ. Lễ bái tướng không phải hình thức: nó báo cho toàn quân biết từ nay người này có quyền thật.
"Không giỏi cầm quân, nhưng giỏi cầm tướng"
Sử ký chép một cuộc trò chuyện về sau. Lưu Bang hỏi Hàn Tín: ta cầm được bao nhiêu quân? Tín đáp: bệ hạ cầm không quá mười vạn. Hỏi: còn ông? Đáp: thần thì càng nhiều càng tốt. Lưu Bang cười hỏi: càng nhiều càng tốt sao lại bị ta bắt? Hàn Tín đáp rằng bệ hạ không giỏi cầm quân nhưng giỏi cầm tướng, đó là lý do thần bị bệ hạ bắt.
Đoạn này phân biệt rất rõ hai tầng quản lý. Người trưởng nhóm năm người cần giỏi việc trực tiếp. Người chủ doanh nghiệp năm mươi người cần giỏi chọn và giữ những trưởng nhóm. Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ vấp đúng ở bước chuyển này: vẫn muốn tự tay làm mọi việc vì trước đây mình làm giỏi nhất.
Mặt tối: khi người giỏi nhất trở thành mối lo
Năm 203 TCN, Hàn Tín đánh xong nước Tề, gửi thư xin làm "giả vương" (vua tạm quyền) nước Tề để trấn an vùng đất mới. Lưu Bang lúc ấy đang bị Hạng Vũ vây, đọc thư nổi giận. Trương Lương và Trần Bình đạp chân nhắc nhỏ, Lưu Bang đổi giọng ngay: đại trượng phu đã làm thì làm vua thật, sao lại làm vua tạm. Ông phong Tín làm Tề vương. Nhưng mối nghi đã nảy.
Sau khi thắng, Hàn Tín bị đổi sang làm Sở vương, rồi bị bắt năm 201 TCN, giáng làm Hoài Âm hầu. Lúc bị bắt, ông nói câu nổi tiếng: thỏ khôn chết thì chó săn bị nấu, chim bay hết thì cung tốt bị cất. Năm 196 TCN, Lã hậu và Tiêu Hà lừa Hàn Tín vào cung rồi giết. Người đời sau có câu "thành cũng Tiêu Hà, bại cũng Tiêu Hà" để chỉ việc người tiến cử cũng là người góp tay kết liễu.
Sử liệu không cho phép kết luận gọn gàng ai đúng ai sai. Tư Mã Thiên vừa thương Hàn Tín vừa chê ông không biết khiêm nhường, cậy công. Nhưng bài học quản trị thì rõ: quan hệ giữa người chủ và người tài giỏi nhất không được thiết kế từ đầu, nên khi chiến thắng đến, không ai biết phần của ai là bao nhiêu.
Áp dụng cho chủ doanh nghiệp nhỏ và trưởng nhóm
- Viết danh sách "ta không bằng". Làm như Lưu Bang: liệt kê ba mảng việc quan trọng nhất của doanh nghiệp, ghi tên người làm tốt hơn mình ở mỗi mảng. Mảng nào chưa có tên, đó là chỗ cần tuyển.
- Trả công cho Tiêu Hà. Người giữ sổ sách, kho, dòng tiền xứng đáng được ghi nhận công khai ngang người bán hàng giỏi. Nếu thưởng chỉ dựa vào doanh số, sớm muộn hậu phương sẽ trống.
- Tìm người ở chỗ họ bị bỏ quên. Ứng viên từng làm ở nơi không ai nghe họ nói có thể là Hàn Tín. Hỏi họ đã đề xuất gì mà không được làm, và vì sao.
- Thoả thuận phần chia trước khi thắng. Cổ phần, phần trăm hoa hồng, quyền quyết định của người chủ chốt phải ghi rõ từ đầu. Bi kịch Hàn Tín phần lớn bắt nguồn từ việc đòi phần giữa lúc chủ đang nguy.
- Đừng để một người thành không thể thay. Khi một nhân viên nắm toàn bộ khách hàng lớn, chủ sẽ bắt đầu sợ họ, và họ cảm nhận được nỗi sợ đó. Chia quan hệ khách hàng cho hai người là cách giữ cả hai bên yên lòng.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì để hiểu thêm
- Sử ký của Tư Mã Thiên, các thiên Cao Tổ bản kỷ, Hạng Vũ bản kỷ, Tiêu tướng quốc thế gia, Lưu hầu thế gia (Trương Lương), Hoài Âm hầu liệt truyện. Bản dịch tiếng Việt của Phan Ngọc dễ tìm.
- So sánh với Hán Sở tranh hùng (Tây Hán diễn nghĩa) để thấy phần nào là tiểu thuyết thêm vào.
- Tự hỏi: trong nhóm của mình, ai là Tiêu Hà đang không được ai nhắc tên?
Câu hỏi thường gặp
Lưu Bang nói gì về Trương Lương, Tiêu Hà và Hàn Tín?
Theo Sử ký – Cao Tổ bản kỷ, Lưu Bang nói về mưu lược ông không bằng Trương Lương, về giữ nước và cấp lương không bằng Tiêu Hà, về cầm quân đánh trận không bằng Hàn Tín. Ông cho rằng vì dùng được cả ba người nên thắng, còn Hạng Vũ có Phạm Tăng mà không dùng nên thua.
Vì sao Tiêu Hà được xếp công đầu nhà Hán?
Tiêu Hà giữ hậu phương Quan Trung, liên tục cấp lính và lương cho Lưu Bang dù thua bao nhiêu trận. Lưu Bang ví các tướng là chó săn, còn Tiêu Hà là người thợ săn chỉ chỗ cho chó đuổi, nên công lớn hơn.
Tiêu Hà đuổi Hàn Tín dưới trăng có thật không?
Sử ký có chép Tiêu Hà tự mình đuổi theo khi Hàn Tín bỏ đi. Chi tiết "dưới trăng" là phần thêm của tuồng tích và tiểu thuyết đời sau, không có trong Sử ký.
Hàn Tín chết năm nào, vì sao?
Hàn Tín bị Lã hậu cùng Tiêu Hà lừa vào cung Trường Lạc và giết năm 196 TCN, với tội danh mưu phản. Trước đó ông đã bị giáng từ Sở vương xuống Hoài Âm hầu. Việc ông có thật sự mưu phản hay không vẫn là đề tài tranh luận.
Bài học dùng người của Lưu Bang áp dụng thế nào trong doanh nghiệp?
Hãy xác định mảng việc mình kém và tìm người giỏi hơn mình cho mảng đó, ghi nhận cả người làm hậu phương, và thoả thuận rõ phần chia công từ đầu. Câu chuyện Hàn Tín cho thấy quan hệ với người tài giỏi nhất cần được thiết kế trước khi thành công, không phải sau.
