Ngũ tử lương tướng nhà Nguỵ: năm tướng giỏi nhất dưới trướng Tào Tháo

Ngũ tử lương tướng là năm tướng giỏi của Tào Tháo: Trương Liêu, Nhạc Tiến, Vu Cấm, Trương Cáp và Từ Hoảng. Khác với "Ngũ hổ tướng" nhà Thục vốn là danh xưng của tiểu thuyết, nhóm này có gốc ngay trong sử: Trần Thọ xếp năm người vào chung quyển 17 Nguỵ thư của Tam Quốc chí và viết rằng trong các lương tướng thời Tào Tháo, "năm người này đứng đầu". Điều đáng chú ý: không ai trong năm người là họ hàng của Tào, và bốn người từng phục vụ chủ khác trước khi về với Tào.

Danh xưng và cách Trần Thọ chấm điểm

Quyển 17 Nguỵ thư mang tên Trương Nhạc Vu Trương Từ truyện. Lời bình cuối quyển viết rằng Thái tổ (Tào Tháo) dựng nên võ công, mà lương tướng thời ấy thì năm người này đứng đầu (五子為先). Ông đánh giá từng người: Vu Cấm nổi tiếng nhất về sự cương nghị nghiêm trọng nhưng không giữ được đoạn cuối; Trương Cáp được khen là khéo biến hoá; Nhạc Tiến nổi danh vì dũng mãnh quả cảm. Cụm từ "Ngũ tử lương tướng" dùng hôm nay chính là ghép từ câu bình ấy.

Vì sao Hạ Hầu Đôn, Hạ Hầu Uyên, Tào Nhân, Tào Hồng không nằm trong nhóm? Họ là tông thân của Tào, được Trần Thọ xếp riêng ở quyển 9. Hứa Chử, Điển Vi là tướng cận vệ, ở quyển 18 cùng Bàng Đức, Lý Điển. Nhóm năm người ở quyển 17 là những tướng ngoại tộc được giao cầm quân độc lập.

Năm người trong một bảng

Nhìn vào cột thứ ba sẽ thấy một điểm mạnh của Tào Tháo: ông dùng được cả tướng hàng. Trương Liêu là người của Lã Bố, kẻ thù từng suýt lấy mạng Tào ở Bộc Dương. Trương Cáp bỏ Viên Thiệu ngay giữa trận Quan Độ.

Trương Liêu và trận Hợp Phì năm 215

Đây là trận nổi tiếng nhất của cả năm người. Tào Tháo đang đánh Trương Lỗ ở Hán Trung, để Trương Liêu, Lý Điển, Nhạc Tiến cùng hơn bảy nghìn quân giữ Hợp Phì. Tôn Quyền dẫn khoảng mười vạn quân đến vây. Trước đó Tào để lại một phong thư, dặn "giặc đến thì mở". Thư viết: nếu Tôn Quyền đến, Trương Liêu, Lý Điển ra đánh, Nhạc Tiến giữ thành, hộ quân Tiết Đễ không được giao chiến.

Các tướng nghi ngại vì quân quá ít. Trương Liêu giải thích ý Tào: phải nhân lúc quân Ngô chưa tập hợp xong mà đánh phủ đầu, bẻ gãy nhuệ khí của họ, rồi mới giữ được thành. Đêm ấy ông chọn tám trăm cảm tử quân, giết trâu khao. Sáng sớm, ông mặc giáp cầm kích xông vào trước, giết mấy chục người, chém hai tướng, vừa đánh vừa hô to tên mình, đánh thẳng tới dưới cờ Tôn Quyền. Tôn Quyền hoảng hốt chạy lên một gò cao, cầm kích dài tự vệ.

Vây hơn mười ngày không hạ được thành, Tôn Quyền rút. Trương Liêu đuổi theo, đánh ở bến Tiêu Diêu, suýt bắt được Tôn Quyền. Theo Giang biểu truyện, cầu ở đó đã bị phá mất một đoạn, Tôn Quyền phải thúc ngựa nhảy qua mới thoát. Tào Tháo phong Trương Liêu làm Chinh Đông tướng quân. Dân gian về sau có giai thoại trẻ con đất Giang Đông khóc, người lớn doạ "Trương Liêu đến" là nín; đây là chuyện truyền miệng đời sau, không có trong chính văn.

Nhạc Tiến: người nhỏ bé luôn trèo thành đầu tiên

Tam Quốc chí tả Nhạc Tiến "dáng người nhỏ thấp" nhưng gan dạ. Ông theo Tào Tháo từ những năm đầu, khởi đầu là một chức lại dưới trướng. Trong các trận đánh Lã Bố ở Bộc Dương, đánh Trương Siêu ở Ung Khâu, đánh Kiều Nhuy ở Khổ, ông đều là người "tiên đăng", tức leo lên thành địch trước tiên, việc nguy hiểm nhất trong một trận công thành.

Ở Quan Độ, ông theo Tào tập kích Ô Sào, đánh hăng, chém tướng giữ kho lương là Thuần Vu Quỳnh. Về sau ông thường được giao trấn giữ mặt nam, đối đầu với Quan Vũ ở Kinh Châu và với Đông Ngô. Nhạc Tiến mất năm 218, sớm hơn bốn người kia, nên tên tuổi cũng ít người biết hơn.

Vu Cấm: ba mươi năm nghiêm cẩn, một lần đầu hàng

Vu Cấm là tấm gương về kỷ luật trong quân Tào. Năm 197 ở Uyển, Trương Tú phản, quân Tào tan chạy. Giữa hỗn loạn, Vu Cấm thấy đám Thanh Châu binh nhân lúc rối loạn cướp bóc, liền đánh dẹp. Ông lập doanh trại xong mới đến gặp Tào để giải thích, dù có người đã tố ông làm phản. Tào khen rằng tướng giỏi thời xưa cũng không hơn được.

Năm 206, tướng Xương Hy, bạn cũ của Vu Cấm, bị vây rồi mới hàng. Theo quân pháp, đầu hàng sau khi đã bị vây thì không được tha. Vu Cấm khóc mà vẫn chém. Người đương thời thấy ông nghiêm đến lạnh lùng, quân sĩ sợ mà ít người thân cận.

Rồi đến năm 219. Vu Cấm dẫn bảy đạo quân cứu Phàn Thành, gặp mưa thu và nước sông Hán dâng, toàn quân bị nhấn chìm. Ông đầu hàng Quan Vũ, trong khi phó tướng Bàng Đức chịu chết. Tào Tháo than: ta biết Cấm ba mươi năm, ai ngờ lúc lâm nguy lại không bằng Bàng Đức. Sau khi Quan Vũ chết, Vu Cấm rơi vào tay Đông Ngô, đến năm 221 được trả về Nguỵ.

Tào Phi bề ngoài an ủi nhưng sai ông đi viếng Cao Lăng của Tào Tháo, nơi đã cho vẽ lên tường cảnh Quan Vũ thắng trận, Bàng Đức phẫn nộ và Vu Cấm quỳ hàng. Vu Cấm nhìn thấy, uất ức đến phát bệnh mà chết. Thụy hiệu của ông là Lệ hầu, một thụy hiệu mang nghĩa chê. Đây là một trong những đoạn kết cay đắng nhất của cả bộ sử.

Trương Cáp: vị tướng biết biến hoá

Trương Cáp sang hàng Tào giữa trận Quan Độ năm 200, nhưng nguồn kể lý do khác nhau. Truyện riêng của ông nói ông khuyên Viên Thiệu cứu Ô Sào không được, lại bị Quách Đồ gièm nên sợ mà bỏ đi. Vũ Đế kỷ thì ghi sau khi Ô Sào mất, Trương Cáp và Cao Lãm đốt khí giới công thành rồi ra hàng. Hai bản không khớp hẳn, và đó là chuyện bình thường trong sử Tam Quốc.

Năm 215 ông thua Trương Phi ở vùng Ba Tây, phải bỏ ngựa trèo núi chạy. Nhưng năm 219, khi Hạ Hầu Uyên tử trận ở Định Quân sơn, quân Nguỵ ở Hán Trung rối loạn, các quan Đỗ Tập và Quách Hoài đề cử Trương Cáp tạm làm chủ tướng. Ông ra coi quân, sắp xếp doanh trại, lòng quân mới yên. Năm 228, ông đánh bại Mã Tốc ở Nhai Đình bằng cách cắt đường lấy nước của quân Thục, khiến lần bắc phạt đầu tiên của Gia Cát Lượng sụp đổ.

Năm 231, khi quân Thục rút, Trương Cáp đuổi đến Mộc Môn thì trúng tên vào đầu gối phải mà chết. Nguỵ lược chép rằng ông không muốn đuổi, vì binh pháp dặn đừng đuổi quân đang rút về, nhưng Tư Mã Ý ép phải đi. Sử cũng ghi một nét ít ai ngờ: tuy là võ tướng, Trương Cáp quý mến người có học.

Từ Hoảng: giải vây Phàn Thành

Từ Hoảng nổi tiếng nghiêm cẩn, cẩn thận đến mức khi hành quân luôn cho trinh sát đi xa, chuẩn bị thế thua trước rồi mới tính chuyện thắng. Năm 219, sau khi quân Vu Cấm bị nhấn chìm, ông được cử đi cứu Tào Nhân đang bị Quan Vũ vây ở Phàn Thành.

Ông không lao vào ngay mà tiến dần, đào hào, giả vờ đánh một đồn để đánh thật đồn khác, phá các trại vây của Quan Vũ, đuổi quân Thục vào trong vòng rào sâu nhiều lớp. Vây Phàn Thành được giải. Khi Từ Hoảng về, Tào Tháo ra bảy dặm đón, khen ông có phong thái Chu Á Phu, vị tướng đời Hán nổi tiếng giữ quân kỷ nghiêm ở doanh Tế Liễu. Sách Thục ký mà Bùi Tùng Chi dẫn còn kể Từ Hoảng và Quan Vũ vốn quen nhau, trước trận còn đứng nói chuyện xa, rồi Từ Hoảng quay lại ra lệnh: ai lấy được đầu Quan Vân Trường thưởng nghìn cân vàng. Từ Hoảng mất năm 227.

Góc nhìn hôm nay

Trong tiểu thuyết, năm người này phần lớn làm nền cho các tướng Thục: thua Quan Vũ, Triệu Vân, trúng kế Gia Cát Lượng. Đọc quyển 17 Nguỵ thư sẽ thấy một bức tranh khác: đây là những người giữ được phương bắc trong ba mươi năm, chặn Tôn Quyền ở Hợp Phì, giải vây Phàn Thành, phá kế hoạch bắc phạt ở Nhai Đình.

Về di tích, Hợp Phì (thủ phủ tỉnh An Huy) có công viên Tiêu Diêu Tân, nơi tương truyền là bến Tiêu Diêu xưa, có tượng và mộ tưởng niệm Trương Liêu dựng đời sau. Muốn đọc, mở quyển 17 Nguỵ thư, kèm phần chú, rồi đối chiếu với truyện Tôn Quyền ở Ngô thư để thấy trận Hợp Phì từ phía bên kia.

Bài học dễ thấy nhất là về Tào Tháo hơn là về năm người: một tổ chức mạnh là nơi người từ đối thủ chuyển sang vẫn được dùng hết tài. Còn câu chuyện Vu Cấm là lời nhắc rằng ba mươi năm danh tiếng có thể bị định nghĩa lại chỉ bởi một quyết định trong nước lũ.