Năm đức của người làm tướng là trí, tín, nhân, dũng, nghiêm, nêu trong thiên đầu tiên của Binh pháp Tôn Tử. Trí là nhìn ra thế trận, tín là lời nói có giá trị, nhân là thương người dưới quyền, dũng là dám quyết, nghiêm là giữ phép. Điều ít người để ý là cũng chính Tôn Tử, ở thiên Cửu biến, cảnh báo năm điều nguy của tướng, mà mỗi điều gần như là một đức bị đẩy quá đà. Bài này đi qua từng đức với một câu chuyện có thật và chỉ ra cách nó dùng được, và cách nó hỏng, trong việc quản lý hôm nay.
Câu gốc và thứ tự của năm đức
Thiên Kế (thiên mở đầu) của Binh pháp Tôn Tử nêu năm yếu tố để đánh giá chiến tranh: đạo, thiên, địa, tướng, pháp. Đến chữ "tướng", sách viết: tướng là trí, tín, nhân, dũng, nghiêm. Chỉ năm chữ, không giải thích thêm.
Thứ tự này đáng chú ý: trí đứng đầu, dũng đứng thứ tư. Trong quan niệm của Tôn Tử, người tướng trước hết phải hiểu tình thế; can đảm mà không hiểu thì chỉ là liều.
Các binh thư khác cũng nêu những bộ đức tương tự. Lục thao, bộ binh thư được gán cho Khương Thái Công nhưng thực ra thành sách muộn hơn nhiều, trong thiên Luận tướng nêu năm tài của tướng là dũng, trí, nhân, tín, trung, kèm theo mười điều sai lầm. So sánh hai bộ, Tôn Tử có "nghiêm" mà không có "trung": ông chú trọng khả năng giữ phép trong quân hơn là lòng trung thành với chủ.
Trí: Ngô Quyền và con nước sông Bạch Đằng
Năm 938, quân Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy theo đường biển tiến vào sông Bạch Đằng. Ngô Quyền cho đóng cọc gỗ đầu bịt sắt ở lòng sông, lúc nước triều lên thì cọc chìm, rồi dùng thuyền nhẹ khiêu chiến, nhử quân Nam Hán vào sâu. Khi nước triều rút, thuyền giặc vướng cọc, vỡ đắm. Hoằng Tháo tử trận.
Trí ở đây không phải sự thông minh chung chung, mà là hiểu một điều cụ thể về chiến trường (con nước lên xuống) mà đối phương không hiểu, rồi biến nó thành lợi thế.
Trong quản lý: trí là biết một điều cụ thể về khách hàng, về thị trường địa phương, về quy trình mà đối thủ không biết. Không phải đọc nhiều sách quản trị.
Tín: Thương Ưởng dựng cây gỗ ở cửa nam
Sử ký – Thương quân liệt truyện chép: khi Thương Ưởng chuẩn bị ban hành tân pháp ở nước Tần, ông lo dân không tin. Ông cho dựng một cây gỗ dài ba trượng ở cửa nam chợ, hứa ai dời được sang cửa bắc sẽ thưởng mười lạng vàng. Dân lấy làm lạ, không ai dời. Ông nâng lên năm mươi lạng. Có một người dời thử, lập tức được thưởng năm mươi lạng. Từ đó lệnh ban ra người ta tin là thật.
Thương Ưởng là nhà chính trị và cũng từng cầm quân đánh nước Nguỵ; cách cai trị của ông rất hà khắc và chính ông về sau chết thảm. Nhưng câu chuyện cây gỗ là bài học rõ ràng về chữ tín: lời hứa đầu tiên phải được giữ đúng, công khai, ngay lập tức.
Trong quản lý: lời hứa thưởng đầu tiên với nhân viên mới là lời hứa quan trọng nhất. Nói thưởng khi đạt doanh số mà đến lúc đạt lại viện cớ hoãn, thì mọi lời hứa sau đó đều mất giá.
Nhân: "khoan thư sức dân" của Trần Hưng Đạo
Năm 1300, khi Hưng Đạo vương ốm nặng, vua Trần Anh Tông đến thăm và hỏi kế lâu dài. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, trong lời đáp có ý: khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước.
Đây là chữ nhân ở tầm người chỉ huy cả một đất nước: không chỉ thương lính trong trận, mà giữ cho người dân có sức để khi cần còn đứng cùng mình. Người đã ba lần chỉ huy chống Nguyên – Mông hiểu rằng thắng trận dựa vào việc dân chịu cất lương, chịu sơ tán, và dân chỉ chịu như vậy khi ngày thường không bị vắt kiệt.
Trong quản lý: nhân không phải là dễ dãi. Nó là không vắt kiệt người làm vào lúc bình thường, để khi có mùa cao điểm thật, họ còn sức và còn lòng.
Dũng: Trần Bình Trọng năm 1285
Trong cuộc kháng chiến lần thứ hai, năm 1285, Trần Bình Trọng chặn đánh quân Nguyên để yểm trợ cuộc rút lui của triều đình, bị bắt. Toàn thư chép quân Nguyên dụ hàng, hỏi có muốn làm vương đất Bắc không. Ông đáp: ta thà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc. Ông bị giết.
Dũng ở đây không phải sự liều lĩnh trong trận, mà là giữ vững khi đứng trước một lời mời hấp dẫn. Ông chặn giặc đúng nhiệm vụ được giao là giữ thời gian cho triều đình rút, và khi bị bắt thì không đổi phe.
Trong quản lý: dũng thường là thứ ít kịch tính hơn: dám nói "không" với một khách hàng lớn đòi điều kiện sai, dám nhận lỗi trước nhân viên, dám từ chối một khoản đầu tư hứa hẹn nhưng đi ngược giá trị của mình.
Nghiêm: Tư Mã Nhương Thư và viên giám quân đến muộn
Sử ký – Tư Mã Nhương Thư liệt truyện chép: Tề Cảnh công cử Nhương Thư làm tướng, cử sủng thần Trang Giả làm giám quân. Nhương Thư hẹn Trang Giả giờ ngọ hôm sau gặp ở cửa quân. Trang Giả mải tiệc tiễn đưa, đến chiều mới tới. Nhương Thư hỏi quan quân pháp: theo luật, đến muộn hẹn thì xử thế nào. Đáp: chém. Trang Giả sai người báo vua cứu, nhưng chưa kịp thì đã bị chém. Sứ giả của vua phi xe vào doanh, Nhương Thư nói tướng ở trong quân có lệnh vua không nhận; vì phi xe vào doanh là trái luật, ông chém người đánh xe và con ngựa bên trái, tha cho sứ giả.
Cùng thiên ấy chép Nhương Thư lo cho binh lính từng chỗ ở, giếng nước, bếp núc, thuốc men, chia lương của mình cho quân, ăn phần ngang với người lính yếu nhất. Quân sĩ người bệnh cũng xin theo ra trận. Nghiêm và nhân đi cùng nhau trong một con người.
Trong quản lý: nghiêm phải bắt đầu từ người có quyền. Luật được giữ với người được sếp yêu thì mới được giữ với mọi người.
Năm đức và năm điều nguy
Thiên Cửu biến của Binh pháp Tôn Tử nêu năm điều nguy hiểm của tướng: liều chết thì có thể bị giết, ham sống thì có thể bị bắt, nóng giận vội vàng thì có thể bị khiêu khích, quá giữ tiếng liêm khiết thì có thể bị làm nhục, quá thương dân thì có thể bị quấy rối. Ghép với năm đức, có thể thấy mỗi đức đẩy quá đà thành một điểm yếu. Cách ghép trong bảng dưới là cách đọc của người viết bài để dễ áp dụng, không phải Tôn Tử tự nêu.
| Đức | Khi dùng đúng | Khi quá đà (gần với điều nguy trong thiên Cửu biến) | Dấu hiệu ở người quản lý |
|---|---|---|---|
| Trí | Thấy điều đối thủ không thấy | Tính toán mãi, sợ rủi ro, ham an toàn mà bị dồn vào thế bị động | Họp phân tích hoài không ra quyết định |
| Tín | Lời hứa có giá trị | Quá giữ danh tiếng nên bị đối thủ khiêu khích bằng lời chê bai | Lao vào tranh cãi công khai để giữ thể diện |
| Nhân | Giữ sức và lòng người làm | Thương quá nên bị lợi dụng, không dám đưa ra quyết định khó | Không dám cho nghỉ việc người làm hỏng nhiều lần |
| Dũng | Dám quyết, dám nói không | Liều chết, bị nhử vào bẫy | Đặt cược cả công ty vào một thương vụ |
| Nghiêm | Giữ phép đều cho mọi người | Nóng giận, phạt vội | Mắng nhân viên trước khách, đổi luật theo cơn giận |
Góc nhìn hôm nay: tự chấm năm đức
Đây không phải bài kiểm tra cho điểm, mà là năm câu hỏi để người quản lý tự hỏi mỗi tháng một lần.
- Trí: tháng này mình đã biết thêm điều gì cụ thể về khách hàng mà đối thủ chưa biết?
- Tín: có lời hứa nào với nhân viên hay khách mà mình chưa giữ?
- Nhân: có ai trong nhóm đang bị vắt kiệt mà mình chưa để ý?
- Dũng: có quyết định khó nào mình đang né?
- Nghiêm: có ngoại lệ nào mình đang dành cho người thân, người được việc?
Muốn đọc thêm: bản dịch Binh pháp Tôn Tử có kèm chú giải của các nhà chú giải cổ; Sử ký các thiên Thương quân liệt truyện và Tư Mã Nhương Thư liệt truyện; Đại Việt sử ký toàn thư phần năm 1285 và năm 1300. Có thể ghé đền Kiếp Bạc (Chí Linh), nơi thờ Hưng Đạo vương, và đền thờ Ngô Quyền ở Đường Lâm (Hà Nội), quê hương của ông.
Câu hỏi thường gặp
Năm đức của người làm tướng theo Tôn Tử là gì?
Theo thiên Kế của Binh pháp Tôn Tử, tướng phải có năm đức: trí, tín, nhân, dũng, nghiêm. Trí là sáng suốt nhìn ra tình thế, tín là giữ lời, nhân là thương người, dũng là dám quyết, nghiêm là giữ phép trong quân.
Năm điều nguy của tướng trong Binh pháp Tôn Tử là gì?
Thiên Cửu biến nêu năm điều nguy: liều chết thì có thể bị giết, ham sống thì có thể bị bắt, nóng giận thì có thể bị khiêu khích, quá giữ tiếng liêm khiết thì có thể bị làm nhục, quá thương dân thì có thể bị quấy rối. Nhiều điều trong số này là đức tính tốt bị đẩy quá mức.
Trí tín nhân dũng nghiêm khác ngũ thường nhân nghĩa lễ trí tín thế nào?
Ngũ thường của Nho giáo (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) là chuẩn mực đạo đức cho mọi người. Năm đức của tướng trong Binh pháp Tôn Tử là phẩm chất nghề nghiệp của người chỉ huy, có thêm dũng và nghiêm, phù hợp với việc cầm quân.
Trần Bình Trọng nói câu gì nổi tiếng?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1285 khi bị quân Nguyên bắt và dụ hàng, Trần Bình Trọng nói: ta thà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc. Ông bị giết sau đó, trở thành biểu tượng của khí tiết.
Áp dụng năm đức của tướng vào quản lý doanh nghiệp thế nào?
Hãy coi mỗi đức là một câu hỏi tự kiểm hằng tháng: mình biết gì mới về khách hàng, có lời hứa nào chưa giữ, có ai đang bị vắt kiệt, có quyết định khó nào đang né, có ngoại lệ nào đang dành cho người thân. Đồng thời để ý mỗi đức khi quá đà sẽ thành điểm yếu.
