Lã Bố (? – 199), tự Phụng Tiên, là võ tướng dũng mãnh bậc nhất cuối thời Đông Hán, nổi tiếng giỏi cưỡi ngựa bắn cung, được gọi là "Phi tướng". Ông lần lượt giết hai người mình phụng sự là Đinh Nguyên và Đổng Trác, nhiều năm phiêu bạt, chiếm Từ Châu, rồi bị Tào Tháo bắt ở Hạ Bì và xử tử. Điêu Thuyền, trận "ba anh em đánh Lã Bố" ở Hổ Lao quan và biệt danh "gia nô ba họ" đều là chi tiết của tiểu thuyết.
Xuất thân và cái danh "Phi tướng"
Lã Bố người huyện Cửu Nguyên, quận Ngũ Nguyên, vùng biên giới phía bắc (nay thuộc Bao Đầu, Nội Mông). Đó là đất giáp ranh với các dân tộc du mục, nơi kỹ năng cưỡi ngựa bắn cung là chuyện sống còn. Tam Quốc chí viết ông "giỏi cung ngựa, sức mạnh hơn người, được gọi là Phi tướng". Danh hiệu này gợi nhớ Lý Quảng đời Hán, vị tướng mà người Hung Nô gọi là "Phi tướng quân".
Ông nổi lên nhờ võ dũng chứ không nhờ dòng dõi. Thứ sử Tịnh Châu là Đinh Nguyên dùng ông làm chủ bộ, rất tin cậy. Sử không ghi binh khí sở trường của ông; cây "Phương thiên hoạ kích" là của tiểu thuyết. Cái mà sử nhấn mạnh là tài cung ngựa, được chứng minh rõ nhất bằng phát bắn ở cổng doanh.
Giết hai chủ: Đinh Nguyên và Đổng Trác
Năm 189, Đổng Trác vào Lạc Dương, muốn thâu tóm binh quyền. Theo Tam Quốc chí, Đổng Trác thấy Lã Bố được Đinh Nguyên tin dùng, bèn dụ ông giết Đinh Nguyên. Lã Bố chém đầu chủ cũ mang đến nộp, được Đổng Trác phong Kỵ đô uý, yêu quý thề làm cha con. Tiểu thuyết thêm chi tiết Lý Túc mang ngựa Xích Thố và vàng bạc đến dụ; sử không nhắc tới ngựa trong chuyện này.
Quan hệ "cha con" ấy không êm. Đổng Trác nóng nảy, có lần vì chuyện nhỏ nổi giận, rút kích tay ném Lã Bố. Lã Bố nhanh tay tránh được, xin lỗi, nhưng từ đó mang lòng oán. Đổng Trác giao ông canh giữ nội phủ, và Lã Bố tư thông với một tỳ nữ của Đổng Trác, luôn sợ bị phát giác.
Tư đồ Vương Doãn cùng Sĩ Tôn Thuỵ mưu giết Đổng Trác, thấy Lã Bố bất an nên kéo vào. Lã Bố còn ngại tình cha con; Vương Doãn nói: ông họ Lã, vốn không phải cốt nhục; lúc ném kích, ông ta có nghĩ đến tình cha con đâu. Năm 192, khi Đổng Trác vào triều, tướng Lý Túc đâm ông ngã xe, Đổng Trác gọi Lã Bố, Lã Bố đáp có chiếu giết giặc và giết ông.
Điêu Thuyền: một mỹ nhân sinh ra từ một dòng sử
Không có Điêu Thuyền trong sử. Cô tỳ nữ vô danh của Đổng Trác chính là hạt mầm. Qua các thoại bản đời Nguyên như Tam Quốc chí bình thoại và kịch tạp Nguyên, cô dần có tên, có thân phận con nuôi Vương Doãn, và trở thành trung tâm của "liên hoàn kế" trong tiểu thuyết: hứa gả cho Lã Bố, rồi dâng cho Đổng Trác, gây xích mích cha con.
Chữ "Điêu Thuyền" (貂蟬) vốn là tên một loại trang sức trên mũ quan thời Hán, làm bằng đuôi điêu và hình con ve. Tên nhân vật có lẽ lấy cảm hứng từ đó. Việc dân gian xếp cô vào "tứ đại mỹ nhân" cùng Tây Thi, Vương Chiêu Quân, Dương Quý Phi cho thấy sức mạnh của văn chương: một nhân vật hư cấu đứng ngang ba người có thật.
Những năm phiêu bạt và ngựa Xích Thố
Sau khi Đổng Trác chết, bộ tướng của ông là Lý Thôi, Quách Dĩ đánh vào Trường An. Lã Bố thua, bỏ chạy. Trong mấy năm sau ông lần lượt tìm đến Viên Thuật, Viên Thiệu, Trương Dương, và không ở đâu được lâu.
Ở chỗ Viên Thiệu, ông giúp đánh Trương Yến ở Thường Sơn. Sử chép ông cùng vài chục kỵ binh mỗi ngày xông vào doanh trại Trương Yến, liên tục hơn mười ngày, phá tan quân địch. Ông cưỡi một con ngựa tốt tên Xích Thố. Sách Tào Man truyện mà Bùi Tùng Chi dẫn chép câu người đương thời nói: "Trong người có Lã Bố, trong ngựa có Xích Thố." Sau đó Lã Bố kiêu ngạo, quân lính cướp bóc, Viên Thiệu ghét, ông lại phải ra đi.
Năm 194, nhân lúc Tào Tháo đánh Từ Châu, Trần Cung và Trương Mạc rước Lã Bố vào chiếm gần hết Duyện Châu, căn cứ của Tào. Hai bên đánh nhau dai dẳng ở Bộc Dương. Hiến Đế xuân thu kể có lần kỵ binh Lã Bố bắt được Tào Tháo mà không nhận ra, hỏi Tào Tháo ở đâu; Tào chỉ một người cưỡi ngựa vàng chạy phía trước, nhờ thế thoát. Năm 195, Lã Bố thua, chạy sang Từ Châu nương Lưu Bị.
Phát bắn ở cổng doanh
Năm 196, Lã Bố nhân lúc Lưu Bị đi đánh Viên Thuật, chiếm Hạ Bì, đoạt Từ Châu. Lưu Bị phải về đóng ở Tiểu Bái. Viên Thuật sai Kỷ Linh dẫn ba vạn quân đánh Lưu Bị. Lã Bố tính rằng nếu Viên Thuật diệt Lưu Bị thì mình sẽ bị bao vây, nên đứng ra hoà giải.
Ông cắm một cây kích ở cổng doanh, nói với hai bên: hãy xem ta bắn trúng nhánh nhỏ của cây kích, trúng thì hai bên giải binh, không trúng thì cứ việc đánh. Một phát tên trúng ngay. Các tướng đều kinh ngạc, khen tướng quân có uy trời. Hôm sau mở tiệc, hai bên rút quân. Đây là chuyện có thật trong Tam Quốc chí, thường gọi là "Viên môn xạ kích".
Hạ Bì và cái chết ở lầu Bạch Môn
Năm 198, Tào Tháo đánh Hạ Bì. Trần Cung bày kế cho Lã Bố đem quân ra ngoài, hai bên ứng cứu nhau, nhưng theo Nguỵ lược, vợ Lã Bố khuyên đừng bỏ thành mà tin Trần Cung, ông lại thôi. Tào cho đào sông Nghi, sông Tứ dẫn nước ngập thành. Vây hơn ba tháng, lòng quân trong thành tan rã. Các tướng Hầu Thành, Tống Hiến, Nguỵ Tục trói Trần Cung, mở cửa hàng. Lã Bố cùng thủ hạ lên lầu Bạch Môn, bị vây gấp, phải đầu hàng.
Bị trói, ông than trói chặt quá; Tào Tháo đáp trói hổ không thể không chặt. Lã Bố đề nghị: ông chỉ huy bộ binh, tôi chỉ huy kỵ binh, thiên hạ không khó bình định. Tào Tháo có vẻ do dự. Lưu Bị ngồi bên nói: ông không thấy Lã Bố thờ Đinh Kiến Dương và Đổng thái sư thế nào sao. Tào Tháo gật đầu. Lã Bố chỉ Lưu Bị: thằng tai to này là đứa khó tin nhất. Ông bị thắt cổ chết, đầu gửi về Hứa. Trần Cung không chịu xin tha, bị xử cùng.
Vì sao một người dũng mãnh như vậy lại thua
Lời bình của Trần Thọ rất gắt: Lã Bố có sức mạnh như hổ gầm nhưng không có mưu lược anh kỳ, nhẹ dạ giảo hoạt, tráo trở, chỉ thấy lợi. Từ xưa đến nay chưa ai như thế mà không bị diệt.
Ông cũng không biết dùng người. Tướng Cao Thuận, theo Anh hùng ký, là người thanh liêm, không uống rượu, không nhận quà, chỉ huy hơn bảy trăm quân giáp trụ tề chỉnh, đánh đâu thắng đó, gọi là "Hãm trận doanh". Vậy mà Lã Bố biết ông trung thành vẫn không dùng hết sức, có lúc giao quân của ông cho Nguỵ Tục, chính người về sau trói Trần Cung đi hàng. Một tướng giỏi khác của Lã Bố là Trương Liêu, sau khi Hạ Bì thất thủ đã về với Tào Tháo và thành một trong những tướng giỏi nhất nhà Nguỵ.
Sử và tiểu thuyết: bảng đối chiếu
| Trong Tam Quốc diễn nghĩa | Theo sử |
|---|---|
| Ba anh em Lưu, Quan, Trương đánh Lã Bố ở Hổ Lao quan | Không có. Liên quân Quan Đông không giao chiến lớn với Lã Bố; người thắng Lã Bố, Hồ Chẩn ở Dương Nhân là Tôn Kiên. |
| Trương Phi chửi "gia nô ba họ" | Câu nói của tiểu thuyết. Lã Bố có giết hai chủ, nhưng cái nhãn ấy là văn chương. |
| Điêu Thuyền và liên hoàn kế | Chỉ có một tỳ nữ vô danh tư thông với Lã Bố. |
| Lý Túc dâng Xích Thố để dụ giết Đinh Nguyên | Đổng Trác dụ Lã Bố, sử không nhắc ngựa trong việc này. |
| Phương thiên hoạ kích | Sử không ghi binh khí; nhấn mạnh tài cung ngựa. |
| Viên môn xạ kích | Có thật, năm 196. |
Góc nhìn hôm nay
Hạ Bì xưa nay thuộc Bi Châu, tỉnh Giang Tô, nơi vẫn còn các công trình gắn tên Lã Bố và lầu Bạch Môn, phần lớn dựng lại. Người muốn đọc kỹ nên mở quyển 7 Nguỵ thư Tam Quốc chí, quyển chung cho Lã Bố, Trương Mạc và Tang Hồng, kèm phần chú dẫn Anh hùng ký, Nguỵ lược, Hiến Đế xuân thu.
Bài học từ Lã Bố đơn giản mà đắt: tài năng cá nhân không thay được lòng tin. Mỗi lần đổi phe ông được lợi trước mắt, nhưng đến lúc cần một người nói đỡ, cả Tào Tháo lẫn Lưu Bị đều nhớ đúng những lần đổi phe ấy.
Câu hỏi thường gặp
Lã Bố chết năm nào, ở đâu?
Lã Bố bị Tào Tháo bắt khi thành Hạ Bì thất thủ vào tháng chạp năm 198 âm lịch, tức đầu năm 199 dương lịch, và bị xử thắt cổ. Hạ Bì nay thuộc Bi Châu, tỉnh Giang Tô.
Điêu Thuyền có thật không?
Không. Sử chỉ ghi Lã Bố tư thông với một tỳ nữ của Đổng Trác. Nhân vật Điêu Thuyền và liên hoàn kế xuất hiện trong thoại bản, kịch đời Nguyên rồi được Tam Quốc diễn nghĩa hoàn thiện.
Vì sao Lã Bố giết Đổng Trác?
Lã Bố từng bị Đổng Trác ném kích suýt chết và sợ chuyện tư thông với tỳ nữ của Trác bị lộ. Vương Doãn nhân đó kéo ông vào mưu giết Đổng Trác năm 192.
Viên môn xạ kích là gì?
Là chuyện năm 196, Lã Bố cắm kích ở cổng doanh và hứa nếu bắn trúng nhánh nhỏ của kích thì Lưu Bị và Kỷ Linh phải giải binh. Ông bắn trúng, hai bên rút quân. Chuyện có thật trong Tam Quốc chí.
Ngựa Xích Thố là của ai?
Theo sử, Xích Thố là ngựa của Lã Bố, nổi tiếng qua câu "trong người có Lã Bố, trong ngựa có Xích Thố". Chuyện Xích Thố về tay Quan Vũ sau khi Lã Bố chết là chi tiết của tiểu thuyết.
