Chu Du và trận Xích Bích: người thật sự chỉ huy chiến thắng năm 208

Chu Du (175 – 210) là tổng chỉ huy quân Đông Ngô trong trận Xích Bích năm 208, trận liên quân Tôn Quyền – Lưu Bị đánh bại Tào Tháo trên sông Trường Giang. Theo Tam Quốc chí, người quyết chiến, cầm quân và nhận kế hoả công của Hoàng Cái là Chu Du, không phải Gia Cát Lượng. Hình ảnh một Chu Du hẹp hòi, ghen tài rồi tức chết là sáng tạo của Tam Quốc diễn nghĩa.

Chu Du là ai

Chu Du tự Công Cẩn, người huyện Thư, quận Lư Giang (nay thuộc An Huy), xuất thân danh gia: ông chú họ là Chu Cảnh và con trai ông là Chu Trung đều làm đến chức thái uý nhà Hán. Ông cùng tuổi với Tôn Sách, hai người kết bạn từ nhỏ, Chu Du nhường nhà lớn cho gia đình Tôn ở. Khi Tôn Sách vượt sông gây dựng Giang Đông, Chu Du đem quân và lương đến giúp.

Năm 24 tuổi ông được phong Kiến uy trung lang tướng, người đất Ngô gọi ông là "Chu lang" (chàng Chu). Không lâu sau, hai người đánh lấy đất Hoãn, gặp hai con gái họ Kiều đều xinh đẹp; Tôn Sách lấy cô chị, Chu Du lấy cô em. Đó là Đại Kiều và Tiểu Kiều. Sử viết họ của hai bà là chữ Kiều (橋) bộ mộc, còn chữ Kiều (喬) quen thuộc là cách viết đời sau.

Chu Du còn giỏi âm nhạc. Tam Quốc chí chép dù đã uống ba tuần rượu, nghe nhạc có chỗ sai ông vẫn biết, biết thì quay lại nhìn. Người thời ấy có câu: "Khúc có sai, chàng Chu ngoảnh lại" (曲有誤，周郎顧).

Năm 200 Tôn Sách bị ám sát, Tôn Quyền mới mười tám tuổi nối nghiệp. Chu Du cùng Trương Chiêu là hai trụ cột giữ yên Giang Đông. Năm 202, khi Tào Tháo đòi Tôn Quyền gửi con làm con tin, Chu Du là người phản đối dứt khoát.

Trước trận: hội nghị đánh hay hàng

Mùa thu năm 208, Tào Tháo lấy Kinh Châu không tốn sức, thu luôn thuỷ quân của Lưu Biểu, rồi gửi thư cho Tôn Quyền nói mình có tám mươi vạn quân, hẹn "cùng săn bắn ở đất Ngô". Phần lớn quan lại do Trương Chiêu đứng đầu khuyên hàng.

Hai người đứng về phía đánh là Lỗ Túc và Chu Du. Lỗ Túc đã tự đi gặp Lưu Bị ở Đương Dương và đưa Gia Cát Lượng về Sài Tang. Chu Du được gọi từ Bà Dương về, phân tích cho Tôn Quyền những điểm yếu của Tào: phương bắc chưa yên, Mã Siêu, Hàn Toại còn ở sau lưng; người phương bắc bỏ ngựa lên thuyền đánh thuỷ chiến; đang mùa đông rét, ngựa thiếu cỏ; quân đi xa, không quen thuỷ thổ, thế nào cũng sinh bệnh.

Theo Giang biểu truyện mà Bùi Tùng Chi dẫn, Tôn Quyền rút đao chém góc án thư: ai còn nói hàng thì như cái án này. Đêm đó Chu Du vào gặp riêng, tính lại con số thật: quân trung nguyên Tào mang theo chỉ khoảng mười lăm, mười sáu vạn và đã mỏi mệt, quân Lưu Biểu mới hàng bảy, tám vạn còn đang lòng nghi ngại. Ông xin năm vạn tinh binh. Tôn Quyền đáp năm vạn khó gom ngay, giao trước ba vạn.

Trận Xích Bích diễn ra thế nào

1. Lực lượng: Chu Du và Trình Phổ làm tả hữu đốc, cùng Lỗ Túc tham mưu, dẫn khoảng ba vạn quân ngược sông, hợp với quân Lưu Bị. Theo lời Gia Cát Lượng nói với Tôn Quyền, phía Lưu Bị có khoảng hơn một vạn thuỷ quân của Quan Vũ và hơn một vạn quân của Lưu Kỳ.
2. Chạm trán đầu: hai bên gặp nhau ở Xích Bích. Quân Tào đã có dịch bệnh, đánh trận đầu bất lợi, lui về bờ bắc. Chu Du đóng bờ nam.
3. Kế của Hoàng Cái: tướng già Hoàng Cái nhận thấy thuyền Tào nối liền đầu đuôi, đề nghị dùng lửa. Ông chuẩn bị mấy chục chiếc thuyền chiến, chất củi khô cỏ khô tẩm dầu, phủ màn, cắm cờ, chọn mười chiếc đi đầu, và gửi thư trá hàng cho Tào.
4. Phóng hoả: lúc ấy gió đông nam thổi mạnh. Đoàn thuyền Hoàng Cái ra giữa sông thì giương buồm, quân Tào đứng xem tưởng là đến hàng. Cách khoảng hai dặm thì đồng loạt châm lửa. Lửa theo gió đốt cháy thuyền rồi lan lên doanh trại trên bờ, người ngựa chết cháy, chết đuối rất nhiều.
5. Truy kích: Chu Du dẫn quân tinh nhuệ theo sau đánh trống tiến lên, quân Tào tan vỡ. Tào Tháo rút theo đường Hoa Dung, gặp lầy lội, phải bắt lính yếu ôm cỏ lót đường, nhiều người bị ngựa giẫm chết.

Phía Tào có lời giải thích riêng. Tào Tháo về sau viết cho Tôn Quyền: trận Xích Bích, gặp lúc có bệnh dịch, ta tự đốt thuyền mà rút, để Chu Du hưởng hão cái danh. Lời lẽ đó có phần giữ thể diện, nhưng dịch bệnh là có thật, được nhắc ở nhiều nơi trong Tam Quốc chí.

Những gì tiểu thuyết cài thêm

• Khổ nhục kế: Hoàng Cái bị đánh đòn để lừa Tào là không có. Sử chỉ có bức thư trá hàng.
• Liên hoàn kế của Bàng Thống: không có. Thuyền Tào nối nhau là điều Hoàng Cái quan sát được, không ai dụ Tào xích thuyền.
• Tưởng Cán trộm thư, Tào chém Sái Mạo, Trương Doãn: Tưởng Cán có thật và từng được Tào sai đi thuyết Chu Du, nhưng theo Giang biểu truyện ông về khen Chu Du là người không lời lẽ nào lay được. Chuyện trộm thư là hư cấu.
• Gia Cát Lượng mượn tên, mượn gió: không có. Gió đông nam chỉ là gió.
• Ba lần chọc tức Chu Du và câu "đã sinh Du sao còn sinh Lượng": không có trong sử.

Tiểu thuyết cần một người đóng vai đối trọng thông minh nhưng kém một bậc để làm nổi Gia Cát Lượng, và Chu Du bị chọn. Cái giá là hình ảnh một vị tướng rộng lượng bị đảo ngược hoàn toàn.

Chu Du thật: rộng lượng và có tầm

Trần Thọ khen Chu Du "tính độ khoáng đạt". Theo Giang biểu truyện, lão tướng Trình Phổ ban đầu ỷ tuổi tác, nhiều lần coi thường Chu Du; Chu Du nhún nhường không chấp, Trình Phổ dần kính phục, nói rằng giao du với Công Cẩn như uống rượu ngon, không biết mình đã say.

Sự cạnh tranh có thật lại là với Lưu Bị. Chu Du khuyên Tôn Quyền giữ Lưu Bị ở Ngô, cho cung thất, mỹ nữ để tách ông khỏi Quan Vũ, Trương Phi, vì cho rằng Lưu Bị là kiêu hùng, không chịu ở dưới người lâu. Tôn Quyền không nghe.

Sau Xích Bích, Chu Du vây Tào Nhân ở Giang Lăng hơn một năm, có lúc trúng tên vào sườn phải, cuối cùng lấy được thành năm 209. Năm 210, ông đề xuất kế hoạch lớn: lấy Ích Châu, liên kết Mã Siêu, rồi từ Tương Dương tiến lên phương bắc. Tôn Quyền đồng ý. Trên đường chuẩn bị, Chu Du bệnh mất ở Ba Khâu, năm ấy 36 tuổi. Kế hoạch dừng lại, và chính Lưu Bị là người vào Ích Châu.

Xích Bích ở đâu: hai Xích Bích

Vị trí chính xác của chiến trường còn tranh luận. Thuyết được nhiều người chấp nhận nhất đặt nó ở thành phố Xích Bích ngày nay thuộc Hồ Bắc, bên bờ nam Trường Giang, trước đây gọi là huyện Bồ Kỳ. Ngoài ra còn vài thuyết khác ở các địa điểm ven sông trong tỉnh.

Gây nhầm lẫn nhiều nhất là "Xích Bích của Tô Thức". Năm 1082, khi bị biếm ở Hoàng Châu, Tô Thức viết hai bài Xích Bích phú và bài từ Niệm nô kiều – Xích Bích hoài cổ tại một vách đá đỏ ở Hoàng Châu. Ông viết rất cẩn thận: "phía tây luỹ cũ, người ta bảo là Xích Bích của chàng Chu thời Tam Quốc". Chữ "người ta bảo" cho thấy chính ông cũng không chắc. Đời sau gọi nơi ấy là "Văn Xích Bích" (Xích Bích văn chương) để phân biệt với "Vũ Xích Bích" (Xích Bích chiến trường).

Bài từ ấy cũng là nguồn gốc của hình ảnh "quạt lông khăn là, nói cười mà thuyền giặc tan thành tro khói". Trong bài, câu đó tả Chu Du lúc vừa cưới Tiểu Kiều, oai phong anh phát. Về sau hình ảnh quạt lông khăn là lại gắn với Gia Cát Lượng, và việc câu thơ của Tô Thức nói về ai cũng thành một đề tài tranh luận.

Góc nhìn hôm nay

Nên đọc truyện Chu Du và truyện Lỗ Túc trong quyển 54 Ngô thư Tam Quốc chí, rồi đọc truyện Hoàng Cái, Trình Phổ ở quyển 55. Đọc từ phía Đông Ngô, Xích Bích là chiến thắng của Giang Đông có Lưu Bị góp sức, chứ không phải ngược lại. Sau đó đọc bài Niệm nô kiều của Tô Thức để thấy hình ảnh Chu Du trong văn học trước khi tiểu thuyết làm nó lu mờ.

Ở Hồ Bắc, khu di tích Xích Bích có vách đá khắc hai chữ đỏ tương truyền từ thời Tam Quốc, cùng các công trình tưởng niệm. Bài học còn nguyên: một bên ít quân hơn nhưng hiểu rõ điểm yếu của đối thủ (bệnh tật, không quen sông nước, thuyền nối liền) và biết chờ đúng thời điểm gió, đã thắng một đạo quân đông gấp nhiều lần.