Scipio Africanus: vị tướng La Mã đánh bại Hannibal ở trận Zama

Scipio Africanus (236–183 TCN) là vị tướng La Mã đã đánh bại Hannibal ở trận Zama năm 202 TCN, kết thúc Chiến tranh Punic lần thứ hai. Ông nắm quân khi mới khoảng 25 tuổi, lấy lại Tây Ban Nha từ tay Carthage, rồi mang chiến tranh sang tận châu Phi thay vì đuổi theo Hannibal trên đất Ý. Điều làm Scipio khác biệt là ông chịu học từ chính đối thủ, và đổi mới cách dùng quân đoàn La Mã cho linh hoạt hơn.

Scipio là ai: lớn lên giữa những thất bại của La Mã

Publius Cornelius Scipio sinh năm 236 TCN trong dòng họ Cornelius, một trong những gia tộc quý tộc lớn nhất La Mã. Chữ "Africanus" là danh hiệu ông nhận sau chiến thắng ở châu Phi.

Tuổi trẻ của Scipio trùng đúng với những năm La Mã thua đau nhất trước Hannibal. Theo Polybius, ở trận sông Ticinus năm 218 TCN, khi mới khoảng 17 tuổi, ông xông vào cứu cha là chấp chính quan Publius Scipio bị thương và bị địch vây. Polybius nghe chuyện này từ Gaius Laelius, bạn thân suốt đời của Scipio.

Năm 216 TCN, ông có mặt trong đạo quân bị Hannibal tiêu diệt ở Cannae và sống sót. Livy kể rằng sau trận, tại Canusium, khi một nhóm quý tộc trẻ bàn bỏ nước Ý trốn ra nước ngoài, Scipio rút kiếm bắt họ thề không bỏ rơi La Mã. Chi tiết lời thề chỉ có ở Livy, nên đọc như một giai thoại có thể đã được tô vẽ.

Năm 211 TCN, cả cha lẫn chú của ông tử trận ở Tây Ban Nha trong hai trận cách nhau không lâu. Quân La Mã ở đó chỉ còn giữ được một dải đất phía bắc sông Ebro.

Nhận quân ở tuổi 25

Năm 210 TCN, La Mã cần người sang Tây Ban Nha. Theo Livy, không ai dám nhận. Scipio, khi đó chưa từng giữ một chức vụ cao nào đủ điều kiện để chỉ huy, đứng ra ứng cử và được đại hội dân chúng trao quyền chỉ huy với tư cách quan thay chấp chính. Đây là một ngoại lệ hiếm có trong nền chính trị La Mã vốn coi trọng thứ bậc và tuổi tác.

Ông có một lợi thế quan trọng: ông đã tận mắt thấy Hannibal đánh như thế nào. Ông hiểu La Mã thua không phải vì lính kém, mà vì cách dàn quân cứng nhắc và tướng lĩnh dễ đoán.

Tây Ban Nha: ba bước lấy lại cả một vùng đất

Tân Carthage, 209 TCN

Thay vì đi tìm quân chủ lực Carthage, Scipio đánh thẳng vào Tân Carthage, căn cứ chính của Carthage ở Tây Ban Nha, nơi chứa kho bạc, kho vũ khí và con tin của các bộ lạc. Ba đạo quân Carthage khi đó đều ở xa, mỗi đạo cách thành hơn mười ngày đường.

Thành nằm trên bán đảo, một mặt giáp đầm phá. Theo Polybius, Scipio đã hỏi những người đánh cá và biết rằng vào buổi chiều, nước trong đầm rút xuống, có thể lội qua. Trong khi quân chủ lực đánh mạnh vào cổng chính, một toán quân lội qua đầm, leo lên đoạn tường không có người canh. Thành thất thủ trong một ngày. Polybius cho rằng Scipio đã nói với binh lính rằng thần Neptune hiện về báo mộng giúp, để họ tin vào việc lội đầm. Ông giải thích đây là cách Scipio dùng niềm tin tôn giáo để khích lệ quân lính, dựa trên một tính toán hết sức thực tế.

Những con tin của các bộ lạc Tây Ban Nha trong thành được Scipio đối xử tử tế và trả về. Câu chuyện nổi tiếng nhất là ông trả lại một thiếu nữ bị bắt cho vị hôn phu của cô, một thủ lĩnh trẻ người Celtiberia, không đòi gì. Hậu thế gọi đây là "sự tiết độ của Scipio", đề tài ưa thích của hội hoạ châu Âu. Nhiều bộ lạc vì thế chuyển sang phía La Mã.

Baecula, 208 TCN

Scipio đánh bại Hasdrubal Barca, em của Hannibal. Nhưng Hasdrubal thoát được với phần lớn quân và kéo sang Ý để tiếp viện cho anh. Đây thường được coi là điểm đáng chê của Scipio, dù cuối cùng Hasdrubal bị chặn và tiêu diệt ở sông Metaurus năm 207 TCN.

Ilipa, 206 TCN: đảo ngược đội hình

Ở Ilipa, gần Sevilla ngày nay, quân Carthage dưới quyền Hasdrubal con Gisco và Mago đông hơn. Nhiều ngày liền, hai bên dàn trận trước mặt nhau mà không đánh. Scipio luôn đặt quân La Mã tinh nhuệ ở giữa, quân đồng minh Tây Ban Nha yếu hơn ở hai cánh, và ra trận muộn. Quân Carthage quen dần, cũng đặt chủ lực ở giữa.

Ngày quyết định, Scipio cho quân ăn sáng từ rất sớm rồi bất ngờ ra trận lúc bình minh, với đội hình đảo ngược: quân La Mã ra hai cánh, quân Tây Ban Nha ở giữa và được lệnh tiến chậm. Quân Carthage bị gọi ra vội khi chưa ăn, không kịp đổi đội hình. Hai cánh La Mã đánh vào quân đồng minh yếu của Carthage, còn chủ lực Carthage ở giữa bị cầm chân không dám động. Quân Carthage tan vỡ. Sau Ilipa, Carthage mất hẳn Tây Ban Nha.

Có thể thấy Scipio học Hannibal ở hai điểm: dùng thói quen của đối thủ để đánh lừa, và đánh vào hai cánh thay vì đối đầu thẳng ở trung tâm.

Mang chiến tranh sang châu Phi

Năm 205 TCN, Scipio làm chấp chính quan. Ông chủ trương đánh thẳng vào Carthage để buộc Hannibal phải rời nước Ý. Fabius Maximus và nhiều nghị sĩ phản đối, cho là liều lĩnh. Viện Nguyên lão chỉ giao cho ông đảo Sicily và cho phép sang châu Phi nếu thấy cần, kèm theo những quân đoàn còn sống sót từ Cannae bị đày ra Sicily vì thua trận. Scipio đã huấn luyện chính những người lính bị coi là nỗi nhục ấy thành lực lượng nòng cốt.

1. 204 TCN: đổ bộ gần Utica, Bắc Phi.
2. 203 TCN: tập kích ban đêm, đốt hai doanh trại của Hasdrubal con Gisco và vua Syphax xứ Numidia, làm bằng lau sậy và gỗ. Quân địch chết cháy và bị giết hàng loạt.
3. 203 TCN: thắng trận Đại Bình nguyên. Syphax bị bắt. Masinissa, hoàng tử Numidia đã liên minh với La Mã, giành ngai vàng và đem kỵ binh Numidia về phía Scipio.
4. 203 TCN: Carthage gọi Hannibal về.

Zama, năm 202 TCN

Trước trận, Polybius và Livy đều kể hai vị tướng đã gặp mặt nói chuyện giữa hai trận tuyến. Cuộc gặp có lẽ có thật, nhưng các bài nói dài mà hai sử gia chép là văn chương do người viết dựng lại.

Thay vì xếp các đội so le như thường lệ, Scipio xếp chúng thẳng hàng, tạo thành những hành lang trống. Voi lao tới, bị tiếng kèn trống làm hoảng, nhiều con chạy vào các hành lang và đi xuyên qua đội hình mà không gây hại lớn, một số quay lại giẫm lên kỵ binh của chính Carthage. Kỵ binh hai cánh của Laelius và Masinissa đánh đuổi kỵ binh Carthage ra khỏi chiến trường.

Trận bộ binh rất ác liệt. Khi tuyến cựu binh của Hannibal vẫn còn nguyên, Scipio chỉnh lại đội hình, kéo dài hàng quân để đối đầu. Hai bên giằng co cho tới khi kỵ binh của Laelius và Masinissa quay lại, đánh vào sau lưng quân Hannibal. Cũng như Cannae, trận được quyết định bởi kỵ binh đánh từ phía sau, chỉ khác là lần này người bị bao vây là Hannibal.

Năm 201 TCN, Carthage chấp nhận hoà ước nặng nề: mất Tây Ban Nha, nộp 10.000 talent bạc trong 50 năm, hạm đội chỉ giữ 10 chiến thuyền, không được tự ý gây chiến ngoài châu Phi.

Những năm cuối và chuyện "tổ quốc vô ơn"

Sau chiến tranh, Scipio là người có uy tín nhất La Mã: làm giám sát quan, đứng đầu Viện Nguyên lão, làm chấp chính quan lần hai năm 194 TCN. Năm 190 TCN, ông theo em trai Lucius sang đánh vua Antiochus III của nhà Seleucid. Ông bị ốm, không trực tiếp chỉ huy trận Magnesia.

Về sau, Cato Già và phe đối lập tấn công anh em nhà Scipio, cáo buộc chuyện tiền bạc trong chiến dịch chống Antiochus. Chi tiết các vụ xét xử này rất rối, các nguồn cổ mâu thuẫn nhau. Scipio rút về điền trang ở Liternum, mất ở đó khoảng năm 183 TCN, gần cùng thời điểm Hannibal tự vẫn. Livy và Valerius Maximus kể ông dặn ghi trên mộ câu đại ý "Tổ quốc vô ơn, ngươi sẽ không có được xương cốt của ta", nhưng nguồn gốc câu này không thể kiểm chứng chắc chắn.

Livy cũng chép một giai thoại về cuộc gặp giữa Scipio và Hannibal ở Ephesus sau chiến tranh, khi Hannibal xếp Alexander thứ nhất, Pyrrhus thứ hai, mình thứ ba, và nói nếu thắng Scipio thì sẽ tự xếp mình đứng đầu. Chính Livy dẫn chuyện này qua nguồn khác, và giới nghiên cứu nghi ngờ cuộc gặp này có thật.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ Scipio

• Học từ người đánh bại mình. Scipio thua cùng La Mã ở Cannae, rồi dùng chính lối đánh bao sườn của Hannibal để thắng lại ông.
• Đánh vào gốc, không đuổi theo ngọn. Thay vì săn Hannibal trên đất Ý, ông đánh vào căn cứ của Carthage ở Tây Ban Nha rồi châu Phi.
• Thông tin từ người bình thường. Ở Tân Carthage, những người đánh cá cho ông thứ mà không trinh sát nào có được.
• Đồng minh là sức mạnh. Không có kỵ binh Masinissa, khó có Zama.

Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc quyển 10 và quyển 15 bộ Lịch sử của Polybius, nguồn gần sự kiện nhất. Cuốn Scipio Africanus: Greater than Napoleon của B. H. Liddell Hart (1926) là một bài ca ngợi có chủ ý nhưng giúp hiểu vì sao giới quân sự hiện đại đánh giá cao ông. Ở Tây Ban Nha, thành phố Cartagena có nhiều di tích La Mã và bảo tàng về thời Punic; tàn tích thành Italica gần Sevilla, do chính Scipio lập cho thương binh sau trận Ilipa, có thể tham quan.