Samurai là gì: lịch sử tầng lớp võ sĩ Nhật Bản từ Kamakura đến Minh Trị

Samurai là tầng lớp võ sĩ cha truyền con nối của Nhật Bản, hình thành khoảng thế kỷ 10–12, nắm quyền chính trị từ khi lập Mạc phủ Kamakura cuối thế kỷ 12 và bị xoá bỏ trong cải cách Minh Trị những năm 1870. Ban đầu họ là kỵ sĩ bắn cung phục vụ các dòng họ quý tộc, sau trở thành giai cấp cai trị, rồi thời Edo phần lớn thành quan lại hưởng lộc gạo. Hình ảnh samurai chỉ sống chết vì thanh kiếm và "võ sĩ đạo" là phần nhiều được lý tưởng hoá về sau.

Chữ "samurai" nghĩa là gì

"Samurai" bắt nguồn từ động từ cổ saburau, nghĩa là hầu hạ, chờ đợi bên cạnh người trên. Ban đầu chữ này chỉ người hầu cận của giới quý tộc trong triều. Người Nhật còn dùng một từ rộng hơn là bushi (võ sĩ), chỉ chung những người lấy nghề võ làm nghiệp. Trong sử Nhật, hai từ này thường được dùng lẫn, nhưng "samurai" thời sau mang thêm nghĩa một đẳng cấp xã hội có đặc quyền.

Dòng thời gian của tầng lớp samurai

1. Thế kỷ 10–12, thời Heian. Triều đình ở Kyoto không có quân đội mạnh. Các địa chủ và dòng họ ở vùng xa tự nuôi người cầm vũ khí để giữ đất. Dần dần hình thành các tập đoàn võ sĩ lớn, nổi bật là họ Taira và họ Minamoto.
2. 1180–1185, chiến tranh Genpei. Họ Minamoto đánh bại họ Taira, kết thúc bằng trận thuỷ chiến Dan-no-ura năm 1185.
3. 1185–1192, Mạc phủ Kamakura. Minamoto no Yoritomo lập chính quyền quân sự, năm 1192 được phong Shōgun. Từ đây, quyền lực thực tế nằm trong tay giới võ sĩ, Thiên hoàng chủ yếu giữ vai trò nghi lễ.
4. 1274 và 1281, quân Nguyên – Mông xâm lược. Hai lần quân Nguyên vượt biển đánh vùng Kyushu, đều bị samurai chống trả và gặp bão lớn. Cơn bão năm 1281 về sau được gọi là kamikaze, "thần phong".
5. 1467–1615, thời Chiến Quốc (Sengoku). Các lãnh chúa đại danh đánh nhau liên miên. Súng hoả mai do người Bồ Đào Nha đưa vào từ năm 1543 làm thay đổi chiến trường. Trận Nagashino năm 1575 thường được nhắc là nơi Oda Nobunaga dùng hoả mai hiệu quả.
6. 1588, lệnh thu kiếm. Toyotomi Hideyoshi ra lệnh thu vũ khí của nông dân, tách hẳn võ sĩ khỏi nông dân.
7. 1600–1603, Sekigahara và Mạc phủ Edo. Tokugawa Ieyasu thắng trận Sekigahara năm 1600, lập Mạc phủ Tokugawa năm 1603, mở ra hơn 250 năm hoà bình.
8. 1868–1877, cuối cùng. Minh Trị Duy tân trả quyền về cho Thiên hoàng. Năm 1873 ban hành chế độ nghĩa vụ quân sự cho mọi tầng lớp. Năm 1876 cấm mang kiếm nơi công cộng. Cuộc nổi dậy Satsuma năm 1877 do Saigō Takamori lãnh đạo bị dập tắt, khép lại thời của samurai.

Samurai ban đầu là cung thủ cưỡi ngựa

Nhiều người hình dung samurai luôn cầm kiếm. Thực tế, kỹ năng hàng đầu của võ sĩ thời đầu là bắn cung trên lưng ngựa. Người Nhật gọi đạo của võ sĩ thời ấy là kyūba no michi, "đạo của cung và ngựa". Các truyện chiến ký như Heike monogatari mô tả trận đánh mở đầu bằng những cuộc đấu cung giữa các kỵ sĩ có danh, xưng tên tuổi dòng họ trước khi giao chiến.

Kiếm là vũ khí phụ, dùng khi đánh gần. Đến thời Chiến Quốc, chiến trường được quyết định nhiều hơn bởi đội hình bộ binh đông đảo cầm giáo dài và súng hoả mai, phần lớn là lính bộ ashigaru xuất thân thấp. Thanh kiếm trở thành biểu tượng địa vị của samurai chủ yếu vào thời Edo, khi chiến tranh đã chấm dứt và quyền đeo hai kiếm là dấu hiệu nhận biết đẳng cấp.

Thời Edo: võ sĩ không còn chiến tranh

Suốt thời Edo (1603–1868), Nhật Bản gần như không có chiến tranh lớn. Samurai, chỉ chiếm vài phần trăm dân số, sống ở thành dưới chân lâu đài của lãnh chúa, nhận lộc tính bằng gạo. Phần lớn họ làm công việc hành chính, sổ sách, an ninh. Nhiều người nghèo túng vì lộc cố định trong khi giá cả tăng, phải làm thêm nghề thủ công hoặc vay nợ thương nhân.

Samurai mất chủ vì lãnh chúa bị phế hoặc qua đời không người nối dõi thì trở thành rōnin, võ sĩ lang thang. Câu chuyện nổi tiếng nhất là bốn mươi bảy rōnin của lãnh địa Akō: năm 1701 chủ của họ bị buộc tự sát sau vụ rút kiếm trong thành Edo, đến cuối năm 1702 họ đột nhập giết kẻ thù của chủ, rồi năm 1703 bị Mạc phủ xử cho tự sát. Vụ việc đã trở thành đề tài cho vô số vở kịch, phim ảnh, và cũng là ví dụ cho thấy giá trị trung thành của võ sĩ va chạm trực tiếp với luật pháp của chính quyền.

Võ sĩ đạo: thật và được dựng lên

Từ bushidō (võ sĩ đạo) ít xuất hiện trong văn bản trước thế kỷ 17. Hai tác phẩm thường được dẫn là Ngũ luân thư (Gorin no sho) của kiếm sĩ Miyamoto Musashi, viết khoảng năm 1645, và Hagakure, ghi lại lời của Yamamoto Tsunetomo, một võ sĩ vùng Saga, hoàn thành khoảng năm 1716. Cả hai đều viết trong thời bình, khi các tác giả nhìn lại một thời chiến đã qua.

Người làm cho khái niệm này nổi tiếng thế giới là Nitobe Inazō với cuốn Bushido: The Soul of Japan, viết bằng tiếng Anh, xuất bản năm 1900. Cuốn sách giới thiệu võ sĩ đạo như một hệ đạo đức tương đương tinh thần hiệp sĩ châu Âu. Nhiều sử gia cho rằng nó lý tưởng hoá đáng kể, vì samurai thời Chiến Quốc vẫn thường xuyên phản bội, đổi chủ khi có lợi.

Nói cách khác, võ sĩ đạo có cơ sở thật trong các giá trị trung thành, dũng cảm, coi nhẹ cái chết của tầng lớp võ sĩ. Nhưng hình ảnh một bộ quy tắc thống nhất mà mọi samurai đều tuân thủ là sản phẩm của các thế kỷ sau.

So sánh samurai với võ quan Đại Việt và hiệp sĩ châu Âu

Điểm khác biệt đáng suy ngẫm nhất là quan hệ với nông dân. Nhật Bản chọn tách võ sĩ khỏi đồng ruộng, Đại Việt chọn gửi binh vào đồng ruộng. Mỗi lựa chọn sinh ra một kiểu quân đội và một kiểu xã hội khác hẳn nhau.

Góc nhìn hôm nay

Samurai là ví dụ điển hình về một tầng lớp sinh ra vì chiến tranh nhưng phải tồn tại trong 250 năm hoà bình. Họ chuyển hoá thành quan lại, học giả, nhà giáo dục, và chính sự chuyển hoá ấy là một phần quan trọng của văn hoá Nhật. Bài học: một tổ chức chỉ giỏi một việc sẽ phải tự định nghĩa lại khi việc đó không còn.

Gợi ý tìm hiểu thêm:

• Đọc bản dịch Ngũ luân thư của Miyamoto Musashi, ngắn và dễ đọc.
• Đọc Heike monogatari để thấy hình ảnh samurai thời đầu, nhớ rằng đó là văn chương chiến ký, có nhiều phần kể theo truyền thuyết.
• Nếu đến Nhật, các lâu đài gốc còn lại như Himeji và Matsumoto, hay khu phố samurai ở Kanazawa, Kakunodate, giúp hình dung đời sống võ sĩ thời Edo.
• Ở Việt Nam, khu phố cổ Hội An còn dấu vết cộng đồng thương nhân Nhật thế kỷ 17, cho thấy mối giao thương hai nước trong thời Mạc phủ Edo đầu.