Hậu cần thời xưa xoay quanh một câu hỏi: làm sao để hàng vạn người và ngựa có cái ăn mỗi ngày khi đang ở xa nhà. Quân đội cổ đại giải bài toán ấy bằng bốn cách chính: mang theo, chở theo bằng phu và thuyền, lấy tại chỗ của địch, và tự trồng bằng đồn điền. Rất nhiều cuộc chiến không thua vì gươm giáo mà thua vì hết gạo, và các danh tướng giỏi nhất đều là người tính lương trước khi tính trận.
Bài toán lương thảo: vài con số cơ bản
Một người lính làm việc nặng cần ăn nhiều hơn người bình thường. Các nghiên cứu hiện đại về hậu cần cổ đại, tiêu biểu là công trình của Donald Engels về quân đội Alexander Đại đế, thường ước mỗi người lính cần khoảng trên dưới một ký ngũ cốc mỗi ngày, chưa kể nước. Một con ngựa chiến cần lượng thức ăn gấp nhiều lần, cộng thêm cỏ.
Nhân lên với một đạo quân năm vạn người trong ba tháng, ta có hàng nghìn tấn lương. Số lương đó phải được thu, cất, chở, bảo quản và phân phát. Đó là chưa kể vũ khí, tên, giáp, thuốc men, rơm cho ngựa, củi để nấu.
Cái khó nhất nằm ở việc chở. Người gánh hay súc vật kéo xe cũng phải ăn. Đường càng xa thì phần lương bị chính người chở ăn dọc đường càng lớn. Ở một khoảng cách nhất định, chở lương bằng sức người gần như vô nghĩa vì đến nơi chẳng còn bao nhiêu. Đó là lý do quân đội cổ đại sống chết theo sông nước: một chiếc thuyền chở được nhiều hơn hàng chục người gánh mà tốn rất ít sức.
Tôn Tử nói gì về lương thảo
Thiên Tác chiến trong Binh pháp Tôn Tử gần như dành trọn cho chuyện chi phí chiến tranh. Tôn Tử mô tả một đạo quân nghìn cỗ xe nhẹ, nghìn cỗ xe nặng, mười vạn quân mặc giáp phải chở lương nghìn dặm, mỗi ngày tiêu tốn nghìn vàng. Ông kết luận: đánh lâu thì nước nghèo, dân kiệt.
Từ đó ông đưa ra nguyên tắc nổi tiếng: dùng khí cụ của nước mình, nhưng lấy lương của địch. Tôn Tử viết rằng ăn một chung lương của địch bằng hai mươi chung của mình. Lý do chính là cái giá của việc chở: một chung lương đến được mặt trận đã tốn rất nhiều chung dọc đường.
Nguyên tắc ấy giải thích vì sao bên phòng thủ thông minh luôn tìm cách không để lại gì cho địch lấy.
Vườn không nhà trống: biến lương thảo thành vũ khí
Đại Việt hiểu Tôn Tử theo chiều ngược lại. Nếu đối phương muốn sống bằng lương tại chỗ, thì không để lại gì. Trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông thế kỷ 13, nhà Trần nhiều lần rút khỏi kinh thành, dân các làng cất giấu lương thực, sơ tán người và súc vật. Quân Nguyên chiếm được thành trống, phải chia nhỏ đi cướp lương và bị đánh tỉa.
Đỉnh cao là năm 1288. Rút kinh nghiệm hai lần trước, quân Nguyên chuẩn bị một đoàn thuyền lớn chở lương do Trương Văn Hổ chỉ huy, theo đường biển vào hỗ trợ. Đại Việt sử ký toàn thư chép Trần Khánh Dư đánh đoàn thuyền ấy ở Vân Đồn, thu được lương thực, khí giới rất nhiều. Mất đoàn thuyền lương, quân Nguyên ở Vạn Kiếp rơi vào cảnh đói, phải tính đường rút. Cuộc rút quân ấy kết thúc bằng trận Bạch Đằng tháng 4 năm 1288.
Có thể nói trận Vân Đồn là trận quyết định thứ hai của cuộc kháng chiến lần ba, dù nó ít nổi tiếng hơn Bạch Đằng. Nó đánh vào đúng chỗ yếu nhất của một đạo quân viễn chinh.
Những trận đánh vào kho lương nổi tiếng
| Năm | Trận / sự kiện | Chuyện gì xảy ra với lương thảo |
|---|---|---|
| 200 | Quan Độ (Trung Hoa) | Tào Tháo đích thân dẫn quân đánh úp, đốt kho lương của Viên Thiệu ở Ô Sào. Quân Viên Thiệu tan rã dù đông hơn nhiều. |
| 1288 | Vân Đồn (Đại Việt) | Trần Khánh Dư đánh đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ. Quân Nguyên mất nguồn tiếp tế, phải rút về nước. |
| 1427 | Chi Lăng – Xương Giang | Nghĩa quân Lam Sơn chặn và tiêu diệt quân viện Minh trên đường tiến vào, khiến quân Minh trong thành Đông Quan hết hy vọng. |
| 1812 | Nga (châu Âu) | Quân Napoleon tiến sâu vào nước Nga, gặp những vùng bị bỏ trống, đốt phá. Trên đường rút, phần lớn quân chết vì đói, rét và bệnh. |
Bốn cách nuôi quân của người xưa
Mang theo
Lính tự mang một phần lương khô: gạo rang, cơm khô, thịt khô, muối. Lính La Mã thời Cộng hoà muộn mang nặng đến mức bị gọi đùa là "những con la của Marius". Cách này cho phép đi nhanh vài ngày đầu, nhưng không đủ cho chiến dịch dài.
Chở theo
Phu dân công gánh, xe trâu, ngựa thồ, và quan trọng nhất là thuyền. Ở Đại Việt, sông Hồng, sông Thái Bình và hệ thống kênh rạch là xương sống của hậu cần. Gia Cát Lượng khi đánh Nguỵ qua vùng núi Tần Lĩnh đã phải chế ra phương tiện vận chuyển riêng mà Tam Quốc chí gọi là mộc ngưu, lưu mã. Hình dáng thật của chúng ngày nay vẫn còn tranh cãi, nhiều người cho là một kiểu xe cút kít cải tiến. Những mô tả thần kỳ về trâu gỗ tự đi là sản phẩm của tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa.
Lấy tại chỗ
Quân Mông Cổ là bậc thầy của cách này: mỗi người mang theo nhiều ngựa, sống bằng sữa và thịt của đàn gia súc đi cùng, cộng với cướp bóc dọc đường. Nhưng cách ấy chỉ hiệu quả ở thảo nguyên rộng có cỏ. Ở vùng rừng núi, đồng lúa ngập nước và khí hậu nóng ẩm như Đại Việt, ngựa thiếu cỏ khô, người mắc bệnh, đúng là chỗ quân Nguyên gặp khó.
Tự trồng: đồn điền
Ở vùng biên giới hoặc vùng mới khai phá, quân lính vừa đóng giữ vừa làm ruộng. Nhà Hán đã lập đồn điền ở Tây Vực. Tào Tháo cũng dựa nhiều vào đồn điền để nuôi quân. Ở Việt Nam, các triều Lê, chúa Nguyễn ở Đàng Trong và nhà Nguyễn đều dùng đồn điền để khai hoang và giữ đất. Đây là phiên bản ở biên ải của ngụ binh ư nông.
Khi thiếu lương: những lần đứng bên bờ vực
Không phải bên chiến thắng lúc nào cũng đủ ăn. Trong Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi nhắc lại những ngày đầu khởi nghĩa Lam Sơn: "Khi Linh Sơn lương hết mấy tuần, khi Khôi Huyện quân không một đội." Câu văn ấy là lời xác nhận hiếm hoi của chính người trong cuộc rằng lương thảo từng là mối đe doạ sống còn của nghĩa quân. Lê Lợi phải nhiều lần rút lên núi, và sử cũ chép có lúc nghĩa quân phải giết cả voi, ngựa để có cái ăn.
Với Quang Trung, nhiều câu chuyện quen thuộc như cho quân ăn Tết sớm rồi hẹn ngày vào Thăng Long, hay cách ba người khiêng võng thay nhau để đi nhanh, chủ yếu đến từ Hoàng Lê nhất thống chí và truyền khẩu dân gian. Chúng nói đúng tinh thần một cuộc hành quân thần tốc, nhưng các chi tiết cụ thể nên đọc như văn chương hơn là sử liệu chính xác.
Góc nhìn hôm nay
Câu thường được gán cho Napoleon, rằng quân đội đi bằng dạ dày, có thể không phải của ông, nhưng nó đúng với cả lịch sử chiến tranh tiền hiện đại. Bài học dễ áp dụng: kế hoạch nào cũng cần trả lời câu hỏi nguồn lực được tiếp tế bằng đường nào, và đường ấy có bị cắt không. Đối thủ khôn ngoan thường không đánh vào chỗ mạnh nhất, mà vào chỗ tiếp tế.
Muốn đi xa hơn:
- Đọc thiên Tác chiến và thiên Hoả công trong Binh pháp Tôn Tử, có nhiều bản dịch tiếng Việt.
- Đọc các năm 1287–1288 trong Đại Việt sử ký toàn thư để thấy rõ vai trò trận Vân Đồn.
- Ghé vùng Vân Đồn ở Quảng Ninh, nơi còn dấu tích thương cảng cổ, và bãi cọc Bạch Đằng gần đó.
- Với người đọc được tiếng Anh, cuốn Alexander the Great and the Logistics of the Macedonian Army của Donald Engels là sách nhập môn kinh điển về hậu cần cổ đại.
Câu hỏi thường gặp
Lương thảo là gì?
Lương thảo là lương thực cho người và cỏ, cỏ khô cho ngựa và gia súc trong quân đội. Rộng hơn, nó chỉ toàn bộ việc tiếp tế để quân có thể sống và đánh trận dài ngày.
Thời xưa quân đội chở lương bằng cách nào?
Bằng sức người gánh, xe trâu bò, ngựa thồ và thuyền. Thuyền là phương tiện hiệu quả nhất vì chở được nhiều mà tốn ít sức, nên các cuộc hành quân lớn thường bám theo sông và bờ biển.
Trận Vân Đồn năm 1288 quan trọng thế nào?
Trần Khánh Dư đánh tan đoàn thuyền lương của quân Nguyên do Trương Văn Hổ chỉ huy. Mất nguồn tiếp tế, quân Nguyên ở Đại Việt rơi vào cảnh đói và phải rút, dẫn tới trận Bạch Đằng.
"Lấy lương của địch" trong binh pháp Tôn Tử nghĩa là gì?
Tôn Tử cho rằng chở lương từ xa rất tốn kém, nên tướng giỏi tìm cách nuôi quân bằng lương thực ở đất địch. Ông viết ăn một chung lương của địch bằng hai mươi chung của mình.
Mộc ngưu lưu mã của Gia Cát Lượng có thật không?
Tam Quốc chí xác nhận Gia Cát Lượng chế ra phương tiện vận chuyển gọi là mộc ngưu, lưu mã để chở lương qua núi. Hình dáng thật vẫn còn tranh cãi, còn chuyện trâu gỗ tự chạy là chi tiết của tiểu thuyết.
