Saladin (khoảng 1137–1193) là vị sultan gốc Kurd thống nhất Ai Cập và Syria, đánh tan quân Thập tự ở trận Hattin rồi chiếm lại Jerusalem năm 1187. Cuộc Thập tự chinh thứ ba do vua Anh Richard Tim Sư Tử và vua Pháp Philippe II dẫn đầu kéo sang để giành lại thành này, nhưng sau ba năm chỉ lấy được một dải ven biển. Hoà ước Jaffa năm 1192 để Jerusalem trong tay Saladin, và hình ảnh một đối thủ vừa cứng rắn vừa trọng chữ tín của ông đã đi vào cả văn học châu Âu.
Saladin là ai
Tên đầy đủ của ông là Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub, nghĩa là "Chính trực của đức tin, Yusuf con trai Ayyub". Ông sinh khoảng năm 1137 hoặc 1138 ở Tikrit, nay thuộc Iraq, trong một gia đình quân nhân người Kurd. Cha ông là Ayyub và chú ông là Shirkuh đều phục vụ nhà Zengid, triều đại cai trị miền bắc Syria.
Thời trẻ, Saladin không nổi bật như một người hiếu chiến. Ông theo chú Shirkuh trong ba chiến dịch sang Ai Cập những năm 1160, khi Ai Cập thuộc triều Fatimid đang suy yếu và bị cả quân Thập tự lẫn quân Syria tranh giành. Năm 1169, Shirkuh làm tể tướng của Fatimid được hai tháng thì mất, Saladin lên thay. Năm 1171, ông chấm dứt triều Fatimid, đưa Ai Cập trở về với khalip Abbasid ở Baghdad.
Năm 1174, chủ cũ của ông là Nur ad-Din qua đời. Saladin tiến vào Damascus, rồi trong khoảng mười năm dần dần đưa Aleppo, Mosul và các thành Syria, Lưỡng Hà vào vòng ảnh hưởng. Nhiều năm đầu, ông đánh nhau với các tiểu vương Hồi giáo nhiều hơn với quân Thập tự. Chỉ khi Ai Cập và Syria nằm chung một tay, các vương quốc Thập tự ven biển mới thật sự bị kẹp hai phía.
Nguồn sử: ai đã viết về Saladin
- Baha ad-Din ibn Shaddad: quan toà, phục vụ bên cạnh Saladin những năm cuối đời, viết tiểu sử đầy ngưỡng mộ. Là nhân chứng nhưng không trung lập.
- Imad ad-Din al-Isfahani: thư ký của Saladin, văn phong hoa mỹ, có mặt tại nhiều sự kiện lớn.
- Ibn al-Athir: sử gia ở Mosul, gần gũi với nhà Zengid nên nhìn Saladin một cách phê phán hơn.
- Phía Thập tự: Itinerarium Peregrinorum và thi phẩm của Ambroise, một người hát rong theo Richard, kể Thập tự chinh thứ ba từ góc nhìn quân Anh.
Đọc chéo các nguồn này giúp thấy một Saladin phức tạp hơn hình tượng "hiệp sĩ hoàn hảo" mà châu Âu về sau tô vẽ.
Hattin, ngày 4 tháng 7 năm 1187
Cuối năm 1186 hoặc đầu năm 1187, Raynald de Châtillon, một lãnh chúa Thập tự, cướp đoàn lữ hành Hồi giáo bất chấp hưu chiến. Saladin tập hợp đại quân, vây thành Tiberias bên hồ Galilee. Vua Jerusalem là Guy de Lusignan dẫn gần như toàn bộ lực lượng của vương quốc đi cứu.
Saladin chọn để địch đến với mình. Quân Thập tự rời nguồn nước ở Sephoria, hành quân giữa mùa hè khô hạn, bị cung thủ Hồi giáo quấy rối suốt đường. Tối ngày 3 tháng 7, họ phải cắm trại trên cao nguyên không có nước. Theo các nguồn Hồi giáo, quân Saladin còn đốt cỏ khô cho khói phả vào doanh trại địch. Sáng ngày 4, quân Thập tự khát và kiệt sức, bị bao vây quanh hai mỏm đồi gọi là Sừng Hattin.
Kết quả gần như tuyệt đối: vua Guy bị bắt, cùng nhiều quý tộc. Mảnh Thánh giá Thật mà quân Thập tự mang theo ra trận bị mất. Saladin tha vua Guy nhưng tự tay giết Raynald, người ông đã thề sẽ trừng phạt. Các hiệp sĩ dòng Đền và dòng Cứu tế bị xử tử gần như toàn bộ, vì Saladin coi họ là lực lượng nguy hiểm nhất.
Bài học quân sự của Hattin rất rõ: Saladin không cần đánh vào thành Tiberias kiên cố, ông chỉ cần kéo đối phương rời khỏi nguồn nước. Khí hậu và địa hình đã làm phần việc khó nhất.
Jerusalem, tháng 10 năm 1187
Sau Hattin, các thành ven biển Thập tự gần như không còn quân giữ, lần lượt đầu hàng: Acre, Sidon, Beirut, Ascalon. Riêng Tyre được Conrad de Montferrat tới kịp và giữ được, điều về sau rất quan trọng.
Jerusalem do Balian d'Ibelin chỉ huy phòng thủ với rất ít binh lính. Sau một thời gian vây, Balian thương lượng: dân trong thành được nộp tiền chuộc để ra đi. Ngày 2 tháng 10 năm 1187, thành đầu hàng. Không có thảm sát như khi quân Thập tự chiếm thành năm 1099. Nhiều người nghèo không đủ tiền chuộc bị bắt làm nô lệ, nhưng Saladin và em trai al-Adil cũng tha cho hàng nghìn người. Chính sự đối lập với năm 1099 làm nên danh tiếng khoan dung của ông ở châu Âu.
Thập tự chinh thứ ba: ba vị vua và một sultan
Tin Jerusalem thất thủ làm chấn động Tây Âu. Ba vị vua lớn nhất lên đường:
| Người | Số phận trong cuộc Thập tự chinh |
|---|---|
| Hoàng đế Frederick Barbarossa (Thánh chế La Mã) | Đi đường bộ qua Tiểu Á, chết đuối ở sông Saleph năm 1190; phần lớn quân Đức tan rã |
| Vua Philippe II (Pháp) | Tham gia vây Acre, về nước ngay sau khi thành thất thủ năm 1191 |
| Vua Richard I (Anh) | Ở lại tới năm 1192, chỉ huy chính phía Thập tự |
Vây Acre (1189–1191)
Vua Guy, được Saladin thả ra, kéo quân vây Acre từ năm 1189. Saladin lại kéo quân vây đoàn quân đang vây thành. Cuộc vây kéo dài gần hai năm, bệnh tật giết hại cả hai bên. Khi Richard và Philippe tới với quân tiếp viện, Acre đầu hàng tháng 7 năm 1191.
Thương lượng về việc trao đổi tù binh và tiền chuộc kéo dài, hai bên nghi ngờ nhau. Tháng 8 năm 1191, Richard cho hành quyết khoảng 2.700 tù binh Hồi giáo bên ngoài thành Acre. Đây là một trong những vết nhơ lớn của cuộc Thập tự chinh, được cả nguồn Hồi giáo lẫn Thập tự ghi lại.
Arsuf (tháng 9 năm 1191)
Richard hành quân dọc bờ biển về phía nam, hạm đội đi song song tiếp tế, bộ binh giữ vòng ngoài che cho kỵ binh bên trong. Saladin cho cung thủ quấy rối liên tục để kéo hiệp sĩ phá hàng. Ở Arsuf, một nhóm hiệp sĩ dòng Cứu tế không nhịn được và xung phong sớm, Richard buộc phải tung toàn lực, và thắng. Nhưng quân Saladin rút lui có trật tự, không bị tiêu diệt.
Hai lần đến gần Jerusalem rồi quay lại
Hai lần, cuối năm 1191 và giữa năm 1192, quân Thập tự tiến tới cách Jerusalem không xa. Cả hai lần, Richard quyết định quay về. Ông hiểu rằng dù chiếm được thành, khi phần lớn quân Thập tự về nước, không ai giữ nổi một thành nằm sâu trong đất liền, xa biển và đường tiếp tế. Quyết định khôn ngoan về quân sự, nhưng làm nhiều người theo ông thất vọng.
Hoà ước Jaffa và cái chết của Saladin
Tháng 9 năm 1192, sau khi Richard đẩy lui một đợt tấn công của Saladin vào Jaffa, hai bên ký hoà ước có hiệu lực ba năm. Thập tự giữ dải ven biển từ Tyre đến Jaffa; Jerusalem ở lại với Saladin, nhưng người hành hương Kitô giáo được vào thăm các thánh địa. Richard rời Đất Thánh và không bao giờ trở lại.
Richard và Saladin chưa từng gặp mặt nhau. Mọi thương lượng đều qua sứ giả, chủ yếu là al-Adil. Những câu chuyện như Saladin gửi trái cây, tuyết lạnh cho Richard khi ông ốm, hay gửi ngựa cho Richard khi ngựa của ông chết ở Jaffa, được các biên niên sử kể lại, nhưng mức độ chính xác còn bàn cãi.
Saladin mất ở Damascus ngày 4 tháng 3 năm 1193, chưa đầy sáu tháng sau hoà ước. Theo Baha ad-Din, khi ông mất, ngân khố gần như trống rỗng vì đã chi hết cho chiến tranh và bố thí. Lăng của ông vẫn còn bên cạnh nhà thờ Hồi giáo Umayyad.
Góc nhìn hôm nay: Saladin dạy gì
- Thống nhất hậu phương trước khi đánh lớn. Ông mất hơn mười năm gom Ai Cập và Syria về một mối, rồi mới có Hattin.
- Dùng môi trường làm vũ khí. Ở Hattin, nước và nắng nóng đánh bại quân Thập tự trước khi gươm giáo vào cuộc.
- Giữ chữ tín là sức mạnh. Danh tiếng giữ lời giúp ông dễ khiến các thành đầu hàng, vì người trong thành tin rằng hàng thì được sống.
- Nhưng không hoàn hảo. Ông không lấy được Tyre khi còn có thể, để lại bàn đạp cho Thập tự chinh thứ ba. Hậu duệ của ông nhanh chóng chia rẽ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc bản dịch tiếng Anh tiểu sử Saladin của Baha ad-Din, rồi đối chiếu với các nghiên cứu hiện đại về Thập tự chinh. Bộ phim Vương quốc thiên đường năm 2005 dựng lại bối cảnh năm 1187, đáng xem nhưng có nhiều chỗ hư cấu. Ở Damascus, lăng Saladin nằm cạnh nhà thờ Hồi giáo Umayyad. Chiến trường Sừng Hattin, gần thành phố Tiberias, vẫn còn nhận ra được hai mỏm đồi đặc trưng.
Câu hỏi thường gặp
Saladin là ai?
Saladin (Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub) là sultan gốc Kurd, người sáng lập triều Ayyubid, cai trị Ai Cập và Syria. Ông nổi tiếng nhờ đánh bại quân Thập tự ở Hattin và chiếm lại Jerusalem năm 1187.
Trận Hattin diễn ra năm nào và vì sao quân Thập tự thua?
Trận Hattin diễn ra ngày 4 tháng 7 năm 1187. Quân Thập tự rời nguồn nước, hành quân giữa mùa hè và bị buộc cắm trại trên cao nguyên khô, nên khi bị Saladin bao vây thì đã khát và kiệt sức.
Saladin và Richard Tim Sư Tử có gặp nhau không?
Không. Hai người chưa từng gặp mặt; mọi thương lượng diễn ra qua sứ giả, chủ yếu là em trai Saladin là al-Adil. Những câu chuyện về sự trọng thị lẫn nhau giữa hai người đến từ các biên niên sử và còn được bàn cãi.
Thập tự chinh thứ ba kết thúc thế nào?
Kết thúc bằng hoà ước Jaffa tháng 9 năm 1192. Quân Thập tự giữ dải ven biển từ Tyre đến Jaffa, Jerusalem ở lại dưới quyền Saladin, và người hành hương Kitô giáo được phép vào thăm thành.
Vì sao Saladin được người châu Âu kính trọng?
Chủ yếu vì cách ông chiếm Jerusalem năm 1187 không kèm thảm sát, cho người dân chuộc mạng ra đi, trái ngược với cuộc tàn sát khi quân Thập tự chiếm thành năm 1099. Danh tiếng giữ chữ tín của ông cũng được chính các biên niên sử Thập tự ghi nhận.
