Nobunaga, Hideyoshi, Ieyasu: ba người thống nhất Nhật Bản thời Chiến Quốc

Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi và Tokugawa Ieyasu là ba người lần lượt chấm dứt hơn một thế kỷ nội chiến thời Chiến Quốc ở Nhật Bản. Nobunaga phá thế cát cứ và mở đường bằng sức mạnh, Hideyoshi hoàn tất việc thống nhất năm 1590, còn Ieyasu thắng trận Sekigahara năm 1600 rồi lập Mạc phủ Tokugawa giữ hoà bình hơn 250 năm. Ba con người, ba tính cách, nối tiếp nhau trong cùng một công cuộc.

Bối cảnh: thời Chiến Quốc Nhật Bản

Từ loạn Ōnin (1467–1477), quyền lực của Mạc phủ Ashikaga ở Kyoto sụp đổ. Các lãnh chúa địa phương, gọi là daimyō, đánh nhau liên miên để giành đất. Giai đoạn này được người Nhật gọi là Sengoku, thời Chiến Quốc, mượn chữ từ sử Trung Hoa. Thiên hoàng vẫn còn nhưng chỉ mang tính biểu tượng.

Giữa thế kỷ 16 có hai thay đổi lớn. Năm 1543, súng hoả mai theo người Bồ Đào Nha tới đảo Tanegashima, và chỉ trong vài chục năm thợ Nhật đã chế tạo hàng loạt. Năm 1549, giáo sĩ Francisco Xavier tới truyền đạo. Thương mại và súng đạn từ phương Tây thay đổi cách đánh trận và cán cân quyền lực.

Oda Nobunaga (1534–1582): người phá thế cũ

Okehazama, 1560

Nobunaga thừa kế một vùng đất nhỏ ở xứ Owari. Năm 1560, Imagawa Yoshimoto, một trong những daimyō mạnh nhất, kéo đại quân đi qua Owari hướng về Kyoto. Quân Nobunaga ít hơn nhiều lần; số liệu cụ thể của hai bên khác nhau tuỳ nguồn. Nhân một cơn mưa lớn, Nobunaga dẫn quân tập kích thẳng vào bộ chỉ huy của Yoshimoto đang nghỉ ở vùng Okehazama. Yoshimoto bị giết, quân Imagawa tan vỡ. Từ một lãnh chúa vô danh, Nobunaga trở thành nhân vật được cả nước để ý.

Vào Kyoto và đối đầu với các thế lực cũ

Năm 1568, Nobunaga đưa Ashikaga Yoshiaki vào Kyoto làm shōgun, thực chất là con rối của mình. Năm 1573, ông đuổi Yoshiaki đi, chấm dứt Mạc phủ Ashikaga. Ông cũng thẳng tay với các thế lực Phật giáo vũ trang: năm 1571 đốt chùa Enryaku-ji trên núi Hiei, giết nhiều tăng sĩ và người dân; đánh nhau với phái Ikkō-ikki trong suốt mười năm.

Nagashino, 1575: súng hoả mai và hàng rào

Liên quân Oda – Tokugawa đối đầu kỵ binh nổi tiếng của Takeda Katsuyori. Nobunaga dựng hàng rào gỗ dài, đặt lính súng hoả mai phía sau. Các đợt xung phong của quân Takeda bị bắn gục trước hàng rào, rồi bị bộ binh đánh bồi. Đây là trận thường được nêu làm ví dụ cho sức mạnh của súng trên chiến trường Nhật.

Nhưng có hai chi tiết quen thuộc đang bị giới sử học xem lại. Con số 3.000 khẩu súng xuất phát từ những bản sau; bản Shinchō Kōki của Ōta Gyūichi, nguồn gần sự kiện nhất, ghi khoảng 1.000. Còn chuyện quân Oda bắn luân phiên ba hàng liên tục thì cũng xuất phát từ các sách viết đời sau và bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ. Điều chắc chắn hơn: hàng rào, địa thế và số lượng súng lớn đã quyết định trận đánh.

Chùa Honnō-ji, 1582

Năm 1582, khi đã kiểm soát khoảng một phần ba nước Nhật, Nobunaga dừng chân ở chùa Honnō-ji tại Kyoto với rất ít người hộ vệ. Thuộc tướng Akechi Mitsuhide bất ngờ đem quân vây chùa. Nobunaga chết trong ngọn lửa, thi thể không được tìm thấy. Vì sao Mitsuhide phản bội đến nay vẫn là một trong những câu hỏi gây tranh cãi nhất sử Nhật, với hàng loạt giả thuyết từ thù riêng, tham vọng đến âm mưu có người đứng sau.

Toyotomi Hideyoshi (1537–1598): từ người hầu tới quan bạch

Hideyoshi xuất thân thấp kém, có lẽ là con một nông dân kiêm lính bộ binh. Ông vào hầu Nobunaga, lên dần nhờ tài tổ chức, khéo ngoại giao và rất giỏi công thành bằng cách vây, cắt lương, dẫn nước.

Khi Nobunaga chết, Hideyoshi đang vây thành Takamatsu ở xứ Bitchū, phía tây. Ông giấu tin, nhanh chóng giảng hoà với nhà Mōri, rồi hành quân cấp tốc về Kyoto, người Nhật gọi là "Chūgoku ōgaeshi", cuộc quay đầu lớn từ vùng Chūgoku. Chỉ khoảng mười một ngày sau sự biến, ông đánh bại Mitsuhide ở trận Yamazaki. Người báo thù cho chủ có quyền nói tiếng nói lớn nhất về người kế vị.

1. 1583: thắng Shibata Katsuie ở Shizugatake, loại đối thủ lớn nhất trong hàng tướng cũ của Nobunaga.
2. 1584: đánh Tokugawa Ieyasu ở Komaki – Nagakute, không phân thắng bại. Hai bên giảng hoà, Ieyasu chịu thần phục.
3. 1585: nhận chức Kampaku (quan bạch), vì xuất thân thấp không thể làm shōgun theo lệ.
4. 1587: bình định Kyushu.
5. 1590: vây và hạ thành Odawara của nhà Hōjō; các daimyō phía đông bắc quy phục. Nhật Bản được thống nhất.

Hideyoshi còn đổi cấu trúc xã hội. Lệnh thu kiếm năm 1588 tước vũ khí của nông dân. Cuộc đo đạc ruộng đất toàn quốc định lại thuế. Các lệnh về sau tách bạch võ sĩ với nông dân, thương nhân. Chính ông, người leo lên từ đáy, lại đóng cánh cửa để không ai làm được như mình nữa.

Sai lầm lớn của Hideyoshi là hai cuộc xâm lược Triều Tiên (1592–1593 và 1597–1598), nhắm tới cả nhà Minh. Quân Nhật thắng nhiều trận trên bộ nhưng bị đô đốc Yi Sun-sin của Triều Tiên cắt đường biển, gặp quân Minh tiếp viện và kháng cự của dân chúng. Khi Hideyoshi mất năm 1598, quân Nhật rút về, để lại một đất nước Triều Tiên bị tàn phá.

Tokugawa Ieyasu (1543–1616): người biết chờ

Ieyasu trải qua tuổi thơ làm con tin, đầu tiên ở nhà Oda, sau ở nhà Imagawa. Sau Okehazama, ông thoát khỏi Imagawa và liên minh với Nobunaga, giữ liên minh đó tới tận năm 1582. Ông từng thua thảm ở Mikatagahara năm 1573 trước Takeda Shingen. Theo một truyền thuyết lưu hành đời sau, ông cho vẽ chân dung mình với gương mặt hốc hác sau trận để tự răn, dù gần đây giới nghiên cứu nghi ngờ bức tranh ấy thật sự gắn với trận này.

Năm 1590, Hideyoshi chuyển Ieyasu về vùng Kantō, đất của nhà Hōjō vừa bị diệt. Ieyasu chọn đặt thành ở một làng chài nhỏ tên Edo, nay là Tokyo. Ông ở xa trung tâm quyền lực, không đem quân sang Triều Tiên, giữ được lực lượng nguyên vẹn.

Sekigahara, năm 1600

Hideyoshi mất, để lại người con trai còn nhỏ là Hideyori và một hội đồng nhiếp chính. Các daimyō chia làm hai phe: phe Đông theo Ieyasu, phe Tây do Ishida Mitsunari tập hợp. Ngày 21 tháng 10 năm 1600 theo dương lịch, hai bên giao chiến ở thung lũng Sekigahara.

Trận đánh được quyết định nhiều bởi chính trị hơn chiến thuật. Ieyasu đã bí mật thương lượng với nhiều tướng phe Tây từ trước. Giữa trận, Kobayakawa Hideaki, người đóng quân trên núi Matsuo, quay sang đánh phe Tây. Vài tướng khác làm theo, phe Tây sụp đổ trong vòng một ngày.

Năm 1603, Thiên hoàng phong Ieyasu làm shōgun. Hai năm sau ông nhường chức cho con, nhưng vẫn nắm thực quyền. Hai cuộc vây Osaka mùa đông 1614 và mùa hè 1615 diệt hẳn dòng họ Toyotomi. Ieyasu mất năm 1616. Mạc phủ Tokugawa kéo dài tới năm 1867.

So sánh ba người

Người Nhật có một bài thơ trào phúng thời Edo: Nobunaga giã gạo, Hideyoshi nhào bột, Ieyasu ngồi ăn bánh. Có cả ba câu thơ về con chim đỗ quyên không hót: Nobunaga sẽ giết nó, Hideyoshi sẽ dỗ cho nó hót, Ieyasu sẽ chờ tới khi nó hót. Những câu này là lời người đời sau đặt ra để khắc hoạ tính cách, không phải lời của ba người.

Góc nhìn hôm nay: ba kiểu lãnh đạo

• Người mở đường thường không là người hưởng quả. Nobunaga phá bỏ trật tự cũ nhưng không kịp xây trật tự mới.
• Tốc độ nắm thời cơ. Cuộc quay đầu của Hideyoshi năm 1582 cho thấy trong khủng hoảng, ai hành động trước sẽ định hình cán cân quyền lực sau đó.
• Thắng bằng chuẩn bị chính trị. Sekigahara thắng nhờ những lá thư gửi trước trận, nhiều hơn là nhờ đội hình.
• Bền vững quan trọng hơn rực rỡ. Ieyasu ít trận thắng vang dội nhất, nhưng thành quả của ông bền nhất.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể bắt đầu từ các bản dịch và nghiên cứu về Shinchō Kōki, biên niên đời Nobunaga. Ở Nhật, di tích thành Azuchi bên hồ Biwa còn nền móng và bậc đá; thành Osaka hiện nay là bản dựng lại trong thế kỷ 20, bên trong là bảo tàng về Hideyoshi; đền Tōshō-gū ở Nikkō là nơi thờ Ieyasu; chiến trường Sekigahara có bảo tàng và cột mốc đánh dấu vị trí các doanh trại.