Lê Hoàn đánh Tống năm 981: lên ngôi giữa khủng hoảng và kế trá hàng

Năm 981, Lê Hoàn đánh bại cuộc xâm lược đầu tiên của nhà Tống vào Đại Cồ Việt. Ông vừa lên ngôi được một năm, trong hoàn cảnh triều Đinh rối loạn sau khi vua Đinh Tiên Hoàng bị ám sát. Trận đánh quyết định là việc dùng kế giả hàng để dụ và giết chủ tướng Hầu Nhân Bảo, khiến các cánh quân Tống mất phối hợp và phải rút. Chiến thắng này giữ vững nền độc lập vừa được xác lập dưới thời Ngô và Đinh.

Lê Hoàn là ai

Lê Hoàn (941–1005) được Đại Việt sử ký toàn thư ghi là người Ái châu, tức vùng Thanh Hoá. Nhiều địa phương khác cũng lưu truyền những câu chuyện về nơi sinh và thời thơ ấu của ông, nhưng đó là truyền thuyết dân gian, khó kiểm chứng.

Ông theo Đinh Bộ Lĩnh từ sớm, lập công trong những năm dẹp loạn mười hai sứ quân. Khi Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế năm 968, Lê Hoàn được giao chức Thập đạo tướng quân, tức chỉ huy toàn bộ quân đội của nhà nước Đại Cồ Việt. Đây là vị trí quân sự cao nhất triều Đinh.

Khủng hoảng năm 979–980

Năm 979, vua Đinh Tiên Hoàng và con trưởng là Đinh Liễn bị Đỗ Thích giết. Người con nhỏ là Đinh Toàn, mới sáu tuổi, được đưa lên ngôi. Lê Hoàn làm phụ chính, nắm quyền lớn trong triều.

Các đại thần Nguyễn Bặc và Đinh Điền nghi ngờ Lê Hoàn có ý cướp ngôi, đem quân đánh. Lê Hoàn dẹp được, giết cả hai. Cùng lúc, Ngô Nhật Khánh dẫn thủy quân Chiêm Thành theo đường biển định đánh vào kinh đô Hoa Lư, nhưng gặp bão, thuyền đắm gần hết.

Biết Đại Cồ Việt đang rối loạn, các quan nhà Tống ở biên giới, đứng đầu là Hầu Nhân Bảo, dâng thư lên vua Tống Thái Tông đề nghị đánh xuống. Nhà Tống chuẩn bị quân hai đường thủy bộ.

Lên ngôi trong lúc giặc sắp đến

Năm 980, tin quân Tống sắp sang về đến kinh đô. Thái hậu Dương Vân Nga giao cho Lê Hoàn chọn tướng đi đánh. Theo Toàn thư, khi các tướng họp bàn, Phạm Cự Lạng đứng ra nói đại ý rằng vua còn nhỏ, quân lính có liều chết lập công thì cũng không ai biết đến, chi bằng tôn Thập đạo tướng quân lên làm vua rồi mới ra quân. Quân sĩ đều hô vạn tuế.

Thái hậu thấy lòng quân như vậy, sai lấy áo long cổn khoác lên người Lê Hoàn, mời ông lên ngôi. Lê Hoàn lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Thiên Phúc. Đinh Toàn bị giáng làm Vệ vương.

Việc này có hai cách nhìn. Sử gia đời sau theo quan điểm Nho giáo, như Ngô Sĩ Liên, phê phán Lê Hoàn đoạt ngôi nhà Đinh. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu hiện đại nhấn mạnh hoàn cảnh: nước có giặc lớn, vua thì nhỏ, quân đội cần một người chỉ huy có quyền tuyệt đối. Quan hệ giữa Lê Hoàn và Thái hậu Dương Vân Nga, việc bà về sau có trở thành hoàng hậu của Lê Hoàn hay không, cũng là đề tài còn tranh luận, vì sử cũ ghi chép không rõ ràng.

Diễn biến cuộc kháng chiến 980–981

Theo Toàn thư, quân Tống chia nhiều đường. Hầu Nhân Bảo và Tôn Toàn Hưng dẫn quân bộ theo đường Lạng Sơn. Trần Khâm Tộ tiến đến Tây Kết. Lưu Trừng dẫn thủy quân vào sông Bạch Đằng. Lê Hoàn tự làm tướng, sai quân sĩ đóng cọc ngăn sông để chặn thủy quân Tống.

Các cánh quân Tống không phối hợp được với nhau. Thủy quân bị chặn ở vùng sông nước phía đông, quân bộ tiến xuống thì gặp địa hình núi rừng. Đầu năm 981, Lê Hoàn dùng kế trá hàng: sai người đến báo xin hàng để dụ Hầu Nhân Bảo. Hầu Nhân Bảo tin, tiến lên và bị phục binh đánh giết. Nơi Hầu Nhân Bảo tử trận thường được cho là vùng Chi Lăng, Lạng Sơn, nhưng các nguồn không hoàn toàn thống nhất.

Mất chủ tướng, cánh quân bộ tan vỡ. Trần Khâm Tộ ở Tây Kết nghe tin cũng rút quân, bị quân Lê truy kích, nhiều quân chết. Toàn thư chép quân Lê bắt được hai tướng Tống là Quách Quân Biện và Triệu Phụng Huân đem về Hoa Lư. Phía nhà Tống, sử của chính họ ghi lại rằng sau thất bại, Tôn Toàn Hưng bị xử tội chết vì đã để lỡ thời cơ tiến quân.

Mốc thời gian

• 968: Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, Lê Hoàn làm Thập đạo tướng quân.
• 979: Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị ám sát; Đinh Toàn lên ngôi, Lê Hoàn phụ chính. Nguyễn Bặc, Đinh Điền nổi dậy và bị dẹp.
• 980: Nhà Tống chuẩn bị quân; Lê Hoàn lên ngôi, niên hiệu Thiên Phúc. Quân Tống bắt đầu tiến sang.
• Đầu năm 981: Hầu Nhân Bảo trúng kế trá hàng, bị giết; quân Tống tan vỡ và rút về.
• 982: Lê Hoàn đánh Chiêm Thành.
• 987: Lễ cày ruộng tịch điền ở núi Đọi.
• 1005: Lê Hoàn mất.

Sau chiến thắng: ngoại giao mềm, củng cố trong nước

Thắng xong, Lê Hoàn không khiêu khích thêm. Ông sai sứ sang giao hảo, và theo các nguồn, về sau trả lại các tướng Tống bị bắt. Nhà Tống, sau thất bại, cũng không muốn sa lầy thêm ở phương Nam. Qua nhiều năm, quan hệ hai bên dần ổn định; nhà Tống lần lượt phong cho Lê Hoàn các tước hiệu, từ Tiết độ sứ đến Giao Chỉ quận vương rồi Nam Bình vương. Với Đại Cồ Việt, những tước hiệu này là thủ tục ngoại giao, còn thực tế nhà vua cai trị hoàn toàn độc lập.

Giai thoại nổi tiếng về ngoại giao thời Lê Hoàn là chuyện các nhà sư được giao việc tiếp sứ. Theo sách Thiền uyển tập anh, khi sứ Tống Lý Giác sang năm 987, sư Đỗ Pháp Thuận đóng vai người lái đò, đối đáp thơ với sứ giả. Sư Khuông Việt cũng tham gia việc tiếp sứ. Khi Lê Hoàn hỏi về vận nước, sư Pháp Thuận trả lời bằng bài thơ thường được gọi là "Quốc tộ". Những câu chuyện này có trong sách về Thiền tông, nên mang màu sắc tôn vinh, nhưng phản ánh việc triều đình dùng người có học vấn để giữ thể diện trong ngoại giao.

Năm 982, Lê Hoàn đánh Chiêm Thành vì Chiêm giữ sứ giả của Đại Cồ Việt, phá được kinh thành Chiêm. Năm 987, ông làm lễ cày ruộng tịch điền ở núi Đọi (Hà Nam cũ). Toàn thư chép năm ấy cày ở núi Đọi được một hũ vàng nhỏ. Lễ tịch điền mang ý nghĩa nhà vua coi trọng nông nghiệp, gốc của một nước làm ruộng.

Sứ nhà Tống là Tống Cảo sang năm 990 có tường trình về những gì ông thấy, được chép lại trong Tống sử. Theo tường trình này, Lê Hoàn đón sứ bằng nghi lễ nhưng không câu nệ, có lúc tự xuống nước. Đây là một trong số ít ghi chép người ngoài kể trực tiếp về một vị vua Việt thế kỷ 10, dù cũng cần đọc với ý thức rằng sứ giả có góc nhìn riêng.

Góc nhìn hôm nay: Hoa Lư và những gì nên đọc

Đền vua Lê Đại Hành ở cố đô Hoa Lư (Ninh Bình) nằm gần đền vua Đinh Tiên Hoàng, trong khu di tích cố đô. Lễ hội Trường Yên vào tháng ba âm lịch tưởng niệm cả hai vị vua. Đi thăm khu này giúp hình dung kinh đô thời Đinh – Tiền Lê nằm giữa những dãy núi đá vôi, một lựa chọn mang tính phòng thủ rõ rệt.

Lê Hoàn mất năm 1005, các con tranh ngôi suốt nhiều tháng, triều Tiền Lê kéo dài thêm vài năm rồi chấm dứt năm 1009, nhường chỗ cho nhà Lý.

Về tài liệu, phần Kỷ nhà Lê (Tiền Lê) trong Toàn thư khá ngắn nhưng đủ những sự kiện chính. Nên đọc kèm Tống sử phần Giao Chỉ truyện để thấy phía Tống ghi nhận thất bại này thế nào. Bài học từ Lê Hoàn khá thực tế: trong khủng hoảng, một bộ chỉ huy thống nhất quan trọng hơn mọi thứ; và sau chiến thắng, biết mở đường hoà hiếu thì giữ được nền hoà bình lâu hơn.