Chức tướng thời xưa: thái uý, tiết chế, đô đốc, đô thống là gì

Các chức tướng thời xưa như thái uý, tiết chế, đô thống, đô đốc không phải một bậc thang cố định mà thay đổi theo từng triều đại. Đại thể, thái uý là chức võ cao nhất trong triều thời Lý, tiết chế là người được trao quyền thống lĩnh toàn quân trong một cuộc chiến như Trần Hưng Đạo, còn đô đốc, đô thống là chức chỉ huy quân lớn thời Lê, Tây Sơn và Nguyễn. Muốn hiểu đúng một danh tướng nắm quyền đến đâu, phải đặt chức của họ vào đúng triều đại của họ.

Gốc gác: tam công và thái uý của Trung Hoa

Thời Tần – Hán, triều đình Trung Hoa có ba chức cao nhất gọi là tam công. Trong đó thái uý phụ trách quân sự. Về sau tên gọi và thực quyền thay đổi nhiều lần. Có lúc thái uý là chức thực nắm quân, có lúc chỉ là danh hiệu tôn vinh cho đại thần già.

Bên cạnh đó là hệ thống tướng quân thời Hán: đại tướng quân, phiêu kỵ tướng quân, xa kỵ tướng quân, vệ tướng quân, rồi tiền, hậu, tả, hữu tướng quân. Vệ Thanh thời Hán Vũ Đế làm đại tướng quân, Hoắc Khứ Bệnh làm phiêu kỵ tướng quân. Theo Tam Quốc chí, khi Lưu Bị xưng Hán Trung vương năm 219, ông phong Quan Vũ làm tiền tướng quân, Trương Phi hữu tướng quân, Mã Siêu tả tướng quân, Hoàng Trung hậu tướng quân. Trần Thọ có xếp bốn người này cùng Triệu Vân vào chung một truyện, nhưng danh xưng "Ngũ hổ tướng" là của tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa, không phải chức danh thật.

Đến thời Đường xuất hiện tiết độ sứ, người nắm cả quân lẫn dân ở một vùng biên. Năm 905, Khúc Thừa Dụ tự xưng tiết độ sứ ở Tĩnh Hải quân, được nhà Đường buộc phải công nhận. Đây là bước đầu tiên để người Việt tự nắm chính quyền sau hàng nghìn năm Bắc thuộc.

Chữ "tiết" trong tiết chế, tiết độ

"Tiết" là cây cờ hoặc thẻ bài nhà vua trao cho người được uỷ quyền, chứng thực rằng lời người ấy nói là lệnh vua. "Chế" là chế ngự, điều khiển. Tiết chế nghĩa là cầm cờ tiết để điều khiển quân. Trong các văn bản cổ hay gặp cụm "trao tiết việt": cờ tiết và cây búa việt, nghĩa là trao quyền chỉ huy kèm quyền xử tội, kể cả chém tướng dưới quyền mà không cần tâu trước.

Hiểu chữ này giúp hiểu vì sao Binh pháp Tôn Tử viết rằng lệnh vua có khi không phải nhận. Một khi đã trao tiết, nhà vua chấp nhận để tướng tự quyết ở chiến trường.

Các chức tướng qua từng triều Việt

Thời Đinh – Tiền Lê: thập đạo tướng quân

Dưới thời Đinh Tiên Hoàng, Lê Hoàn giữ chức thập đạo tướng quân, tức chỉ huy cả mười đạo quân, kiêm điện tiền chỉ huy sứ. Chính vị trí nắm toàn bộ quân đội này giúp ông được tôn lên ngôi năm 980 khi nhà Tống chuẩn bị xâm lược. Cái tên thập đạo gắn với khung quân hiệu mười đạo mà nhà Đinh lập năm 974.

Thời Lý: thái uý là đỉnh cao võ quan

Nhà Lý dùng chức thái uý cho người nắm quân và thường kiêm quyền chính sự. Lý Thường Kiệt giữ chức thái uý khi chỉ huy cuộc tiến công sang đất Tống năm 1075 và trận phòng thủ sông Như Nguyệt năm 1077. Tô Hiến Thành cũng làm thái uý, và được giao phụ chính khi Lý Anh Tông mất năm 1175. Trước đó, Lý Công Uẩn từng làm điện tiền chỉ huy sứ dưới thời Tiền Lê, tức chỉ huy cấm quân, trước khi được tôn lên ngôi năm 1009. Hai trường hợp Lê Hoàn và Lý Công Uẩn cho thấy người nắm cấm quân thời ấy rất gần ngai vàng.

Thời Trần: tiết chế và thượng tướng

Nhà Trần không đặt cố định một chức chỉ huy toàn quân trong thời bình. Đến năm 1283, khi chiến tranh với Nguyên – Mông đã cận kề, Đại Việt sử ký toàn thư chép Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn được phong Quốc công tiết chế, thống lĩnh chư quân. Đây là trường hợp hiếm hoi một người không phải vua được giao toàn quyền quân sự của cả nước.

Các vương hầu khác giữ những chức cao như thượng tướng. Trần Quang Khải làm thượng tướng thái sư, nắm cả chính sự. Phạm Ngũ Lão, người xuất thân không thuộc hoàng tộc, được làm điện súy thượng tướng quân, chỉ huy quân điện tiền.

Thời Lê sơ: Ngũ phủ đô đốc

Thời Lê Thánh Tông, quân đội được chia về năm phủ: Trung quân, Đông quân, Tây quân, Nam quân, Bắc quân. Mỗi phủ có các chức như tả đô đốc, hữu đô đốc, đô đốc đồng tri, đô đốc thiêm sự, theo mô hình học từ nhà Minh. Chia năm phủ là để không một người nào nắm hết quân.

Thời Lê trung hưng: chúa nắm nguyên soái

Chúa Trịnh xưng các danh hiệu như đại nguyên soái, tổng quốc chính, nghĩa là nắm toàn bộ quân đội và triều chính, còn vua Lê chỉ giữ ngôi. Đây là lúc chức võ cao nhất trở thành nền tảng của cả một thế lực cầm quyền song song.

Thời Tây Sơn: đại tư mã và đô đốc

Nhà Tây Sơn dùng nhiều chức danh như đại tư mã (Ngô Văn Sở từng giữ chức này khi trấn giữ Bắc Hà), đại đô đốc, đô đốc, nội hầu. Trong chiến dịch mùa xuân 1789, sử sách nhắc đến các tướng như đô đốc Long, đô đốc Bảo, đô đốc Tuyết, đại đô đốc Lộc. Tên đầy đủ và tiểu sử của một số người vẫn còn tranh cãi. Chẳng hạn đô đốc Long được nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất với Đặng Tiến Đông, nhưng ý kiến này chưa được giới sử học chấp nhận hoàn toàn.

Thời Nguyễn: ngũ quân và đô thống

Nhà Nguyễn đặt năm quân: Trung quân, Tả quân, Hữu quân, Tiền quân, Hậu quân, mỗi quân có một vị đứng đầu. Lê Văn Duyệt thường được gọi là "Tả quân Lê Văn Duyệt", Nguyễn Văn Thành là Trung quân, chính vì họ đứng đầu các quân này. Bên dưới là hệ thống chức như đô thống, thống chế, chưởng vệ, đề đốc, lãnh binh, vệ uý, suất đội. Ở địa phương, tổng đốc và tuần phủ nắm quyền dân sự nhưng cũng có quyền chỉ huy lính tỉnh.

Bảng tra nhanh các chức danh thường gặp

Những nhầm lẫn hay gặp

• Coi chức văn là chức võ. Thái sư, thái phó, thái bảo vốn là chức tôn vinh hàng đầu, có thể trao cho cả văn thần lẫn võ tướng. Trần Quang Khải là thượng tướng thái sư vì ông nắm cả binh lẫn chính.
• Áp chức triều này lên triều khác. Đô đốc thời Lê sơ khác đô đốc thời Tây Sơn về quyền hạn và quân số.
• Tin danh xưng trong tiểu thuyết. Ngũ hổ tướng, hay nhiều tước hiệu trong Hoàng Lê nhất thống chí, có thể không khớp với văn bản hành chính đương thời.
• Lẫn tước với chức. Vương, công, hầu, bá là tước, thể hiện địa vị. Thái uý, đô đốc là chức, thể hiện việc được giao. Hưng Đạo vương là tước, tiết chế là chức.

Góc nhìn hôm nay

Chức danh xưa nói rất nhiều về cách một triều đại nghĩ về quyền lực. Triều nào sợ tướng lĩnh thì chia nhỏ quân về nhiều phủ. Triều nào đang có chiến tranh lớn thì trao hết quyền cho một người. Đọc kỹ chức của một danh tướng giúp tránh hai thái cực: thần thánh hoá họ như người toàn quyền, hoặc xem nhẹ họ như người chỉ tuân lệnh.

Gợi ý tìm hiểu thêm:

• Phần Quan chức chí và Binh chế chí trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú.
• Các từ điển chức quan Việt Nam xuất bản trong nước, rất tiện khi đọc sử gặp chức lạ.
• Đền thờ Lý Thường Kiệt và các di tích liên quan ở vùng sông Như Nguyệt (sông Cầu), và khu di tích Kiếp Bạc gắn với Trần Hưng Đạo.