Các tướng nhà Trần: Trần Quang Khải, Nhật Duật, Khánh Dư, Phạm Ngũ Lão

Bên cạnh Trần Hưng Đạo, nhà Trần có cả một thế hệ tướng giỏi, trong đó bốn người nổi bật nhất là Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư và Phạm Ngũ Lão. Mỗi người mạnh ở một mặt khác nhau: Quang Khải giỏi đánh trận lớn và làm thơ, Nhật Duật giỏi thu phục lòng người khác tộc, Khánh Dư giỏi đánh thủy và chặn lương, Ngũ Lão là tướng xuất thân bình dân được thăng tiến nhờ tài. Chính sự đa dạng ấy giúp nhà Trần thắng quân Nguyên – Mông hai lần trong vòng ba năm.

Vì sao nhà Trần có nhiều tướng giỏi cùng lúc

Nhà Trần tổ chức quyền lực dựa nhiều vào dòng họ. Các vương hầu họ Trần có điền trang riêng, có gia nô và quân riêng, được giao trấn giữ các vùng quan trọng. Khi chiến tranh nổ ra, họ trở thành những cánh quân sẵn sàng. Cách tổ chức này có mặt trái là nguy cơ vương hầu lấn át triều đình, nhưng trong chiến tranh với Nguyên – Mông, nó cho phép huy động nhanh và có nhiều người chỉ huy có kinh nghiệm.

Song nhà Trần cũng không chỉ dùng người trong họ. Phạm Ngũ Lão là một ví dụ về việc trọng dụng người ngoài hoàng tộc, xuất thân bình thường. Hội nghị Bình Than năm 1282, nơi các vương hầu cùng bàn kế đánh giặc, cũng là dịp ghi nhận lòng quyết tâm của cả những người còn rất trẻ, như Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản.

Trần Quang Khải: Chương Dương và bài thơ khải hoàn

Trần Quang Khải (1241–1294), tước Chiêu Minh vương, là con thứ ba của vua Trần Thái Tông, em ruột vua Trần Thánh Tông. Ông giữ chức Thượng tướng thái sư, đứng đầu hàng quan văn võ trong triều, nên vừa là tướng cầm quân vừa là người điều hành chính sự.

Trong cuộc kháng chiến năm 1285, ông giữ vùng Nghệ An để chặn cánh quân Toa Đô từ phía nam lên, rồi khi thời cơ phản công đến, ông chỉ huy trận Chương Dương. Thắng ở Chương Dương mở đường cho quân Trần lấy lại Thăng Long, đánh tan quân Nguyên đang đóng trong kinh thành.

Khi đưa hai vua trở về kinh đô, ông làm bài thơ "Tụng giá hoàn kinh sư" (Phò giá về kinh). Bản dịch quen thuộc của Trần Trọng Kim:

Chương Dương cướp giáo giặc,

Hàm Tử bắt quân thù.

Thái bình nên gắng sức,

Non nước ấy ngàn thu.

Hai câu cuối cho thấy một cái nhìn xa: thắng trận rồi thì phải lo xây dựng thời bình. Đây là một trong những bài thơ chữ Hán được học nhiều nhất của thời Trần.

Toàn thư còn ghi lại một chuyện về quan hệ giữa ông và Trần Hưng Đạo. Hai người vốn không hoà thuận, vì Hưng Đạo là con Trần Liễu, còn Quang Khải là con Thái Tông, hai nhánh từng có hiềm khích. Khi đất nước có giặc, Hưng Đạo chủ động đến thăm, tự tay tắm cho Quang Khải bằng nước thơm. Câu chuyện được sử gia dùng để nói về việc gác hiềm khích riêng để lo việc chung.

Trần Nhật Duật: vị tướng biết nhiều thứ tiếng

Trần Nhật Duật (1255–1330), tước Chiêu Văn vương, cũng là con vua Trần Thái Tông. Toàn thư mô tả ông thông hiểu tiếng nói của nhiều nước và dân tộc, rất am hiểu phong tục các vùng.

Tài ấy được thử thách năm 1280, khi ông được cử trấn giữ vùng Đà Giang (Tây Bắc), nơi thủ lĩnh Trịnh Giác Mật nổi dậy. Theo Toàn thư, Nhật Duật không dùng binh đánh mà chỉ đem theo vài người vào thẳng trại Giác Mật, ăn bốc, uống rượu bằng mũi theo tục người miền núi. Giác Mật thấy ông hiểu và tôn trọng phong tục của mình thì tin phục, và vùng ấy yên mà không cần giao chiến.

Năm 1285, Nhật Duật chỉ huy trận Hàm Tử. Trong quân của ông có một nhóm người Tống lưu vong do Triệu Trung cầm đầu, những người căm thù nhà Nguyên vì đã diệt nước họ. Toàn thư chép nhóm này mặc áo quần kiểu Tống, cầm cung tên xông trận, khiến quân Nguyên tưởng quân Tống sang cứu Đại Việt nên hoảng loạn. Trận Hàm Tử thắng lớn, góp phần mở màn cho cuộc phản công năm ấy.

Ông sống thọ, mất năm 1330. Ông là một trong số ít người thuộc thế hệ chiến tranh còn sống đến tận đời vua Trần Hiến Tông.

Trần Khánh Dư: từ người bán than đến trận Vân Đồn

Trần Khánh Dư, tước Nhân Huệ vương, là một nhân vật phức tạp. Ông từng được Thượng hoàng Trần Thánh Tông nhận làm con nuôi vì có tài, nhưng sau phạm lỗi nặng, bị đánh đòn, tước hết quan chức và tài sản. Toàn thư kể ông về Chí Linh làm nghề bán than. Đến năm 1282, khi đất nước cần người, ông được phục chức làm phó tướng.

Vai trò quan trọng nhất của ông là ở trận Vân Đồn cuối năm 1287. Ông trấn giữ vùng biển Vân Đồn khi thủy quân Ô Mã Nhi đi qua. Lúc đầu quân Trần không chặn nổi đoàn thuyền chiến, và Thượng hoàng đã sai người đến bắt ông về trị tội. Khánh Dư xin được lập công chuộc tội. Ông đoán được rằng sau đoàn thuyền chiến sẽ là đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ, và đã đánh tan đoàn thuyền lương ấy.

Trận này có ý nghĩa quyết định. Quân Nguyên chiếm được Thăng Long nhưng thiếu lương, buộc phải rút về, và trên đường rút đã bị đánh tan ở Bạch Đằng. Thượng hoàng không chỉ tha tội mà còn đánh giá cao việc ông làm.

Toàn thư cũng không giấu những tật xấu của ông. Khi giữ vùng Vân Đồn, ông bị chê là tham lam, dùng quyền để buôn bán kiếm lời, có lần ép người phải đội loại nón do người nhà ông bán. Khi bị trách, sử chép ông nói đại ý tướng là chim ưng, dân là vịt, lấy vịt nuôi chim ưng thì có gì lạ. Chính sự thẳng thắn của sử cũ khiến chân dung Khánh Dư sống động hơn những vị tướng được tô vẽ hoàn hảo.

Phạm Ngũ Lão: người lính thành thượng tướng

Phạm Ngũ Lão (1255–1320) người làng Phù Ủng, vùng Hưng Yên. Ông không thuộc hoàng tộc, xuất thân bình thường. Giai thoại quen thuộc kể ông ngồi đan sọt bên đường, mải nghĩ việc nước đến nỗi quân lính dẹp đường của Trần Hưng Đạo đâm giáo vào đùi mà không biết. Hưng Đạo hỏi chuyện, thấy là người có chí nên đem về dùng. Câu chuyện được nhiều sách chép, nhưng nên coi là giai thoại.

Điều có trong sử là ông được Trần Hưng Đạo trọng dụng và gả con gái cho. Ông lập công trong cả hai cuộc kháng chiến năm 1285 và 1288, sau đó nhiều lần cầm quân đánh Ai Lao và Chiêm Thành, giữ chức Điện suý, chỉ huy quân cấm vệ. Toàn thư khen ông giữ quân nghiêm mà đối xử với binh lính như cha con, nên đánh đâu thắng đó. Sử cũng ghi ông thích đọc sách, ngâm thơ, không coi mình chỉ là võ tướng.

Bài thơ "Thuật hoài" (Tỏ lòng) của ông là tác phẩm được học rộng rãi, theo bản dịch phổ biến:

Múa giáo non sông trải mấy thu,

Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu.

Công danh nam tử còn vương nợ,

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu.

"Vũ hầu" ở đây là Gia Cát Lượng. Một vị tướng đã thắng hai cuộc chiến lớn mà vẫn thẹn vì chưa bằng người xưa, đó là thái độ khiêm tốn hiếm có ở người cầm quân.

Bảng so sánh bốn vị tướng

Góc nhìn hôm nay: di tích và bài học dùng người

Đền Phù Ủng (Hưng Yên) thờ Phạm Ngũ Lão, có lễ hội vào đầu năm âm lịch. Trần Quang Khải được thờ ở nhiều nơi, trong đó có các đền thuộc vùng Nam Định cũ, quê gốc của họ Trần. Trần Nhật Duật và Trần Khánh Dư cũng có đền thờ ở các địa phương gắn với hành trạng của họ; vùng Vân Đồn (Quảng Ninh) có di tích liên quan đến trận đánh thuyền lương.

Để đọc thêm, phần Kỷ nhà Trần trong Toàn thư có những đoạn ghi chép riêng về từng người, thường ở năm họ mất, và đây là những đoạn rất sinh động. Thơ của Quang Khải và Ngũ Lão có trong các tuyển tập thơ văn Lý – Trần.

Bài học rõ nhất từ bốn vị tướng này nằm ở cách nhà Trần dùng người: một hoàng tử giỏi làm chính sự, một hoàng tử giỏi ngoại giao với các tộc người, một người từng phạm tội nhưng giỏi đánh thủy, một người lính xuất thân bình dân. Không ai hoàn hảo, nhưng mỗi người được đặt đúng chỗ.