Bùi Thị Xuân là nữ tướng nổi tiếng nhất của nhà Tây Sơn, vợ của Thái phó Trần Quang Diệu, chiến đấu đến những ngày cuối cùng của triều đại và bị nhà Nguyễn xử tử năm 1802. Bên cạnh bà, Tây Sơn có một lớp tướng lĩnh rất mạnh như Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng, Ngô Văn Sở và văn thần Ngô Thì Nhậm. Câu chuyện của họ giải thích vì sao Tây Sơn thắng nhanh dưới thời Quang Trung và sụp đổ cũng nhanh chỉ mười năm sau khi ông mất.
Bùi Thị Xuân: những gì sử ghi và những gì dân gian kể
Bùi Thị Xuân quê ở vùng Tây Sơn, thuộc Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai), cùng quê với ba anh em nhà Tây Sơn. Năm sinh của bà không được ghi chắc chắn. Bà là vợ của Trần Quang Diệu, một trong những tướng giỏi nhất của Tây Sơn.
Về bà, nguồn tư liệu chính thống rất ít. Sử nhà Nguyễn, triều đại đối địch, chỉ nhắc đến bà khi ghi việc xử tội các tướng Tây Sơn. Phần lớn những gì người đời nay biết về võ nghệ, tính cách của bà đến từ truyền thuyết, gia phả và các ghi chép muộn hơn. Có thể chia như sau:
- Tương đối chắc chắn: bà là nữ tướng Tây Sơn, vợ Trần Quang Diệu, tham gia các trận cuối thời Cảnh Thịnh, bị bắt và bị xử tử năm 1802.
- Thuộc truyền thuyết: chuyện bà tay không đánh hổ khi còn trẻ, chuyện bà luyện đàn voi chiến, chuyện bà được Nguyễn Huệ để ý vì võ nghệ.
- Thuộc văn hoá đại chúng: nhóm "Tây Sơn ngũ phụng thư" (năm nữ tướng Tây Sơn) là cách gọi dân gian, không có trong sử liệu đương thời.
Trận Trấn Ninh và những ngày cuối
Năm 1801, quân Nguyễn Ánh chiếm được Phú Xuân, kinh đô của Tây Sơn. Vua Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản) chạy ra Bắc. Cuối năm 1801 sang đầu năm 1802, Cảnh Thịnh cùng các tướng tập hợp lực lượng, đánh vào phòng tuyến Trấn Ninh ở vùng Quảng Bình cũ để mở đường quay lại Phú Xuân.
Truyền thống kể rằng Bùi Thị Xuân chỉ huy một cánh quân trong trận này và chiến đấu rất quyết liệt. Trận đánh kéo dài nhưng quân Tây Sơn không phá được phòng tuyến. Khi nghe tin bất lợi, quân Tây Sơn tan vỡ, Cảnh Thịnh bỏ chạy về Bắc.
Năm 1802, Bùi Thị Xuân bị bắt cùng Trần Quang Diệu và con gái. Bà và con gái bị xử tử ở Phú Xuân. Chi tiết bà bị voi giày được nhắc nhiều trong sách vở, chủ yếu dựa trên ghi chép của người phương Tây có mặt ở Việt Nam thời đó; các sách thường dẫn lại mô tả về một người phụ nữ đối diện cái chết rất bình thản. Đây là nguồn đáng chú ý, nhưng nên đọc với lưu ý rằng người ghi chép không phải lúc nào cũng tận mắt chứng kiến, và các bản dẫn lại đôi khi thêm thắt.
Trần Quang Diệu và cuộc vây thành Quy Nhơn
Trần Quang Diệu là một trong những tướng chủ lực của Tây Sơn từ thời Quang Trung, đến thời Cảnh Thịnh giữ chức Thái phó. Chiến công lớn nhất của ông là cuộc vây thành Quy Nhơn năm 1800–1801.
Năm 1799, quân Nguyễn Ánh chiếm được thành Quy Nhơn và để tướng Võ Tánh cùng Ngô Tùng Châu trấn giữ. Trần Quang Diệu cùng Võ Văn Dũng đem quân vây thành hơn một năm. Đến giữa năm 1801, thành cạn lương, Võ Tánh tự thiêu, Ngô Tùng Châu uống thuốc độc tự tử, và thành mở cửa. Nhiều sách chép rằng Trần Quang Diệu tỏ ra trọng nghĩa với đối thủ, cho chôn cất Võ Tánh tử tế và không giết quân lính trong thành.
Nhưng chiến thắng ở Quy Nhơn lại có cái giá chiến lược rất đắt. Trong khi đại quân Tây Sơn bị kẹt ở Quy Nhơn, Nguyễn Ánh đem thủy quân đánh thẳng ra Phú Xuân, nơi phòng thủ đã yếu, và chiếm được kinh đô. Tây Sơn thắng một trận vây lớn nhưng thua cả cuộc chiến. Trần Quang Diệu phải rút quân theo đường núi ra Bắc, rồi bị bắt năm 1802.
Các tướng và văn thần Tây Sơn thời Quang Trung
Thời kỳ đỉnh cao của Tây Sơn gắn với một lớp người rất đa dạng: có tướng xuất thân nông dân miền Trung, có tướng cũ của chúa Trịnh, có nho sĩ Bắc Hà. Bảng dưới tóm tắt một số người tiêu biểu:
| Nhân vật | Vai trò | Sự kiện gắn liền | Mức độ chắc chắn của tư liệu |
|---|---|---|---|
| Trần Quang Diệu | Tướng, sau là Thái phó | Vây thành Quy Nhơn 1800–1801 | Có trong sử nhà Nguyễn và nhiều nguồn |
| Võ Văn Dũng | Đại đô đốc | Các chiến dịch thời Quang Trung, vây Quy Nhơn | Có trong nhiều nguồn |
| Ngô Văn Sở | Đại tư mã, trấn giữ Bắc Hà | Rút quân về Tam Điệp cuối năm 1788 | Có trong nhiều nguồn |
| Ngô Thì Nhậm | Văn thần Bắc Hà | Kế rút về Tam Điệp, ngoại giao với nhà Thanh | Có trong nhiều nguồn và trước tác của chính ông |
| Đô đốc Long | Chỉ huy một cánh quân | Đánh Khương Thượng, Tết Kỷ Dậu 1789 | Danh tính thật còn tranh luận |
| Bùi Thị Xuân | Nữ tướng | Trận Trấn Ninh 1801–1802 | Ít nguồn đương thời, nhiều truyền thuyết |
Trường hợp Đô đốc Long đáng nói riêng. Sử sách thường ghi một Đô đốc Long chỉ huy cánh quân đánh đồn Khương Thượng (khu Đống Đa) sáng mùng 5 Tết Kỷ Dậu. Một số nhà nghiên cứu, dựa trên gia phả họ Đặng ở Hà Nội, cho rằng đó là Đô đốc Đặng Tiến Đông. Giả thuyết này được nhiều người biết đến nhưng đến nay chưa được giới sử học thống nhất.
Ngô Thì Nhậm cũng là trường hợp thú vị. Ông là nho sĩ đỗ tiến sĩ thời Lê – Trịnh, theo Tây Sơn và trở thành người giúp Quang Trung trong việc soạn thảo văn thư, giao thiệp với nhà Thanh. Việc Quang Trung dùng được những người như ông cho thấy Tây Sơn không chỉ là một phong trào nông dân thuần tuý.
Mâu thuẫn nội bộ: điểm yếu chết người
Lịch sử Tây Sơn có rất nhiều cuộc đấu đá bên trong, và điều này giải thích vì sao một triều đại có nhiều tướng giỏi lại sụp đổ nhanh.
- Nguyễn Hữu Chỉnh, tướng cũ của họ Trịnh, giúp Tây Sơn ra Bắc năm 1786, sau tìm cách nắm quyền ở Bắc Hà. Ông bị Vũ Văn Nhậm, tướng Tây Sơn, đánh bại và giết.
- Vũ Văn Nhậm, con rể Nguyễn Nhạc, sau khi giết Nguyễn Hữu Chỉnh thì lại bị nghi có ý chuyên quyền. Năm 1788, Nguyễn Huệ ra Bắc và cho giết Vũ Văn Nhậm.
- Anh em Nguyễn Nhạc – Nguyễn Huệ từng xung đột vũ trang năm 1787, Nguyễn Huệ vây thành Quy Nhơn của anh mình trước khi hai bên giảng hoà và chia đất.
- Thời Cảnh Thịnh (từ 1792), vua còn nhỏ, các đại thần như Bùi Đắc Tuyên tranh quyền, nhiều tướng có công bị nghi kỵ, bị bắt hoặc bị giết.
Chính trong giai đoạn này, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng cũng có lúc bị cuốn vào tranh chấp quyền lực. Sức mạnh quân sự vẫn còn, nhưng không còn một người đủ uy tín như Quang Trung để gắn kết.
Mốc thời gian những năm cuối Tây Sơn
- 1792: Quang Trung mất, Nguyễn Quang Toản lên ngôi (niên hiệu Cảnh Thịnh).
- 1799: Quân Nguyễn chiếm thành Quy Nhơn, Võ Tánh trấn giữ.
- 1800–1801: Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng vây thành Quy Nhơn.
- Giữa năm 1801: Thành Quy Nhơn thất thủ, Võ Tánh tự thiêu; cùng thời gian, quân Nguyễn chiếm Phú Xuân.
- Cuối 1801 – đầu 1802: Trận Trấn Ninh, Tây Sơn thất bại.
- 1802: Nguyễn Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu Gia Long; quân Nguyễn tiến ra Bắc. Cảnh Thịnh, Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân và nhiều tướng bị bắt, bị xử tử.
Góc nhìn hôm nay: di tích, võ Bình Định và nên đọc gì
Bảo tàng Quang Trung ở quê Tây Sơn (Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai) có khu trưng bày về các tướng lĩnh Tây Sơn, trong đó có Bùi Thị Xuân. Ở quê bà có đền thờ, và nhiều địa phương có tên đường mang tên bà. Võ cổ truyền Bình Định, với những bài quyền, bài côn được gắn với Tây Sơn, là một di sản sống mà người đến vùng này có thể xem biểu diễn.
Về tài liệu, nên đọc song song hai phía. Đại Nam thực lục của nhà Nguyễn ghi các sự kiện cuối thời Tây Sơn khá chi tiết nhưng với góc nhìn của bên thắng, thường gọi Tây Sơn là "giặc". Hoàng Lê nhất thống chí cho nhiều chi tiết sinh động về thời Quang Trung nhưng là tiểu thuyết lịch sử. Các nghiên cứu hiện đại về Tây Sơn thường phải đối chiếu cả hai, cộng thêm ghi chép của giáo sĩ phương Tây.
Bài học từ các tướng Tây Sơn có lẽ là bài học về tổ chức: một tập thể có nhiều người giỏi vẫn có thể sụp đổ nếu không có cơ chế giữ đoàn kết khi người đứng đầu ra đi. Trần Quang Diệu thắng ở Quy Nhơn nhưng mất Phú Xuân; Bùi Thị Xuân đánh đến cùng nhưng không cứu được một triều đình đã rạn nứt từ bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Bùi Thị Xuân là ai?
Bùi Thị Xuân là nữ tướng nhà Tây Sơn, quê vùng Tây Sơn thuộc Bình Định cũ, vợ của Thái phó Trần Quang Diệu. Bà tham gia các trận đánh cuối thời Cảnh Thịnh, trong đó có trận Trấn Ninh. Năm 1802, bà bị nhà Nguyễn bắt và xử tử ở Phú Xuân.
Bùi Thị Xuân mất năm nào?
Bà mất năm 1802, khi bị nhà Nguyễn xử tử ở Phú Xuân cùng con gái sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ. Chi tiết bà bị voi giày chủ yếu dựa trên ghi chép của người phương Tây đương thời và được nhiều sách dẫn lại. Năm sinh của bà thì không được ghi chắc chắn.
Tây Sơn ngũ phụng thư là ai?
Đây là cách gọi dân gian chỉ năm nữ tướng của nhà Tây Sơn, trong đó Bùi Thị Xuân là người nổi tiếng nhất. Danh sách và hành trạng của năm người này chủ yếu đến từ truyền thuyết và văn hoá đại chúng, không có trong sử liệu đương thời. Vì vậy nên coi đây là truyền thống dân gian hơn là sự kiện lịch sử đã kiểm chứng.
Đô đốc Long là ai?
Đô đốc Long là người chỉ huy cánh quân Tây Sơn đánh đồn Khương Thượng trong trận Tết Kỷ Dậu 1789. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là Đô đốc Đặng Tiến Đông, dựa trên gia phả họ Đặng. Giả thuyết này chưa được giới sử học thống nhất.
Vì sao nhà Tây Sơn sụp đổ nhanh?
Sau khi Quang Trung mất năm 1792, vua Cảnh Thịnh còn nhỏ, các đại thần tranh quyền, nhiều tướng có công bị nghi kỵ hoặc giết hại. Về quân sự, việc dồn đại quân vây thành Quy Nhơn năm 1800–1801 khiến Phú Xuân bị bỏ ngỏ và rơi vào tay quân Nguyễn. Chỉ mười năm sau khi Quang Trung mất, triều Tây Sơn chấm dứt.
