Vườn không nhà trống: chiến thuật nhà Trần và các ví dụ trong lịch sử

Vườn không nhà trống là cách đánh rút dân, cất giấu hoặc huỷ lương thực, bỏ trống thành ấp để quân địch tiến vào mà không có gì để ăn, để ở, để chiếm. Nhà Trần dùng cách này trong cả ba lần kháng chiến chống Nguyên – Mông thế kỷ 13. Nó không thắng một mình được: phải đi kèm lực lượng còn nguyên vẹn để đánh khi địch đã đói và mỏi.

Vì sao cách đánh này hiệu quả: bài toán lương thảo

Muốn hiểu vườn không nhà trống, phải nhìn từ phía kẻ xâm lược. Thiên Tác chiến của Tôn Tử viết cho bên đi đánh xa: tướng giỏi lấy lương của địch, vì ăn một chung lương địch bằng hai mươi chung lương chở từ nhà tới. Lý do đơn giản: đường xa, người và súc vật chở lương cũng phải ăn, hao dọc đường.

Một đạo quân lớn tiến sâu vào đất lạ thường trông vào hai nguồn: lương chở theo và lương lấy tại chỗ. Vườn không nhà trống cắt nguồn thứ hai. Khi đó bên xâm lược buộc phải dựa hoàn toàn vào đường tiếp vận dài, chậm và dễ bị đánh. Mỗi ngày ở lại là một ngày hao mòn.

Từ "vườn không nhà trống" là cách nói của tiếng Việt hiện đại; sử cũ không dùng cụm này. Người Trung Hoa có cụm tương tự là "kiên bích thanh dã" – tường thành vững, đồng ruộng trống. Châu Âu gọi một biến thể khốc liệt hơn là "tiêu thổ" (scorched earth) – đốt sạch những gì không mang đi được.

Nhà Trần và ba lần bỏ trống Thăng Long

Lần thứ nhất, 1258

Cuối năm 1257, quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy từ Vân Nam tiến xuống. Sau trận Bình Lệ Nguyên không thuận lợi, vua Trần Thái Tông rút khỏi kinh thành. Quân Mông Cổ vào Thăng Long nhưng không chiếm được gì đáng kể. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khi Thái Tông hỏi Thái sư Trần Thủ Độ, ông đáp: đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo. Đầu năm 1258, quân Trần phản công ở Đông Bộ Đầu, quân Mông Cổ rút về. Toàn thư ghi người đương thời gọi chúng là "giặc Phật" vì lúc rút không cướp phá.

Lần thứ hai, 1285

Đầu năm 1285, quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tràn vào từ phía bắc, cánh quân Toa Đô từ Chiêm Thành đánh lên phía nam. Nhà Trần một lần nữa rút khỏi Thăng Long, bảo toàn triều đình và quân chủ lực. Thoát Hoan chiếm được kinh thành bỏ trống, rồi sa vào cảnh thiếu lương, mùa hè nóng ẩm, bệnh tật. Giữa năm 1285, quân Trần phản công với các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết; Toa Đô tử trận, Thoát Hoan rút chạy về nước.

Lần thứ ba, 1287–1288

Lần này nhà Nguyên đã rút kinh nghiệm, cho một đoàn thuyền lương lớn do Trương Văn Hổ chỉ huy theo đường biển sang tiếp tế. Trần Khánh Dư đánh đoàn thuyền ở vùng Vân Đồn, phần lớn lương bị mất. Quân Nguyên ở Vạn Kiếp và Thăng Long lại rơi vào cảnh đói, Thoát Hoan phải tính đường rút. Cánh thuỷ quân của Ô Mã Nhi rút theo sông Bạch Đằng và bị phá tan ở trận địa cọc năm 1288.

Nhìn lại cả ba lần, vườn không nhà trống không phải để thắng ngay. Nó tạo ra thời điểm: lúc địch đói, mỏi, bệnh, và phải lựa chọn giữa ở lại chết dần hoặc rút qua những con đường đã có phục binh.

Những ví dụ khác trong lịch sử thế giới

Bài học từ Avaricum

Ca Avaricum năm 52 TCN rất đáng đọc, vì đó là ví dụ làm nửa vời. Theo ghi chép của chính Caesar, người Gaul đã đồng ý đốt hơn hai mươi thị trấn trong một ngày. Nhưng dân thành Avaricum van xin giữ lại thành đẹp nhất xứ mình, và Vercingetorix miễn cưỡng đồng ý. Caesar vây, chiếm thành, giết gần hết dân trong thành và có lương ăn qua mùa đông. Vườn không nhà trống chỉ có tác dụng khi làm triệt để; chừa một kho lương là đủ cứu kẻ địch.

Cái giá phải trả – mặt ít ai nói

Vườn không nhà trống tốn kém khủng khiếp cho chính bên dùng nó. Dân phải bỏ nhà, bỏ ruộng, mang được gì thì mang. Mùa màng có thể mất trắng. Thành thị bị địch đốt phá. Sau chiến tranh, cả một vùng phải dựng lại từ đầu.

Vì vậy, cách đánh này đòi hỏi một điều kiện chính trị: dân phải đồng lòng chịu thiệt. Không có lòng dân, lệnh dời đi sẽ không ai theo, kho lương sẽ bị người địa phương bán cho địch. Nhà Trần trước cuộc chiến năm 1285 đã tổ chức hội nghị Diên Hồng hỏi ý các bô lão; dù chi tiết hội nghị còn được bàn, ý nghĩa của việc lấy đồng thuận trước khi bắt dân chịu khổ là rõ ràng.

Lời Trần Quốc Tuấn năm 1300 – khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc – cũng nên đọc trong ánh sáng này: một nước đã ba lần bắt dân bỏ nhà mà vẫn giữ được lòng dân thì hiểu rõ sức dân có giới hạn.

Khi nào vườn không nhà trống thất bại

• Khi địch không cần lương tại chỗ. Một đạo quân nhỏ, đánh nhanh, chở đủ lương thì không sợ đồng ruộng trống.
• Khi không có lực lượng đánh tiếp. Rút dân mà không có quân chủ lực nguyên vẹn để phản công thì chỉ là bỏ đất.
• Khi làm nửa vời, như Avaricum.
• Khi đường tiếp vận của địch an toàn. Năm 1288, nếu đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ đến nơi, tình thế đã khác. Vườn không nhà trống và đánh vào đường lương là hai mặt của cùng một chiến lược.
• Khi kéo quá dài. Dân chỉ chịu được thiếu thốn đến một mức. Chiến lược này cần một kế hoạch kết thúc.

Góc nhìn hôm nay

Bài học cốt lõi của vườn không nhà trống là: đừng giữ thứ đối phương muốn chiếm nếu cái giá giữ nó cao hơn cái giá để nó mất tạm thời. Nhà Trần ba lần bỏ kinh thành – biểu tượng quyền lực – để giữ thứ quan trọng hơn: quân đội, triều đình và lòng dân.

Để tìm hiểu thêm:

• Đọc phần nhà Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư, các năm 1257–1258, 1285 và 1287–1288.
• Ghé Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội để hình dung kinh thành đã ba lần bị bỏ trống.
• Thăm khu di tích Bạch Đằng ở Quảng Ninh và Hải Phòng, nơi còn bãi cọc của trận năm 1288.
• Đọc cuốn VII trong Chiến tranh xứ Gaul của Caesar để thấy chuyện Avaricum, và quyển IV của Herodotus về người Scythia.