Binh pháp Tôn Tử 13 thiên: nội dung từng thiên và câu then chốt

Binh pháp Tôn Tử gồm 13 thiên, tương truyền do Tôn Vũ soạn cuối thời Xuân Thu (khoảng thế kỷ 6–5 TCN). Sách đi theo một trật tự rõ: tính toán trước khi đánh, cái giá của chiến tranh, cách thắng mà ít tổn hao, rồi mới đến thế trận, hành quân, địa hình, hoả công và gián điệp. Ý xuyên suốt là thắng bằng tính toán và thế, không phải bằng liều mạng.

Tôn Vũ là ai, sách ra đời khi nào

Nguồn chính về Tôn Vũ là Sử ký của Tư Mã Thiên, phần Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện. Theo đó, Tôn Vũ người nước Tề, đem 13 thiên binh pháp đến yết kiến vua Ngô là Hạp Lư. Vua muốn thử, đưa ra 180 cung nữ. Tôn Vũ chia làm hai đội, cho hai sủng cơ của vua làm đội trưởng. Ra lệnh mà cung nữ cười đùa, ông nói lệnh chưa rõ là lỗi của tướng; lệnh đã rõ mà không theo là lỗi của đội trưởng, rồi chém hai người. Từ đó cả đội răm rắp.

Chuyện này nổi tiếng, nhưng cần đọc dè dặt. Tả truyện, bộ sử chép kỹ việc nước Ngô thời ấy, không nhắc tên Tôn Vũ. Vì vậy nhiều học giả cho rằng sách được hoàn thiện muộn hơn, sang thời Chiến Quốc, có thể qua tay môn đồ.

Có một phát hiện khảo cổ quan trọng. Năm 1972, ở Ngân Tước Sơn (Lâm Nghi, Sơn Đông) người ta khai quật mộ đời Hán và tìm thấy thẻ tre chép cả Tôn Tử binh pháp lẫn Tôn Tẫn binh pháp. Trước đó có người ngờ hai sách là một, hoặc Tôn Vũ chỉ là cái bóng của Tôn Tẫn. Thẻ tre cho thấy đó là hai sách khác nhau, và nội dung 13 thiên đã khá ổn định từ đầu đời Hán.

Bản 13 thiên lưu hành gắn với lời chú của Tào Tháo, người chú giải Tôn Tử sớm nhất còn giữ được.

13 thiên nói gì: bảng tóm tắt

Đọc kỹ từng nhóm thiên

Thiên 1–3: tính trước khi đánh

Thiên Kế mở đầu bằng câu: binh là việc lớn của nước, là đất sống chết, là đường còn mất, không thể không xét kỹ. Tôn Tử đưa ra năm yếu tố. Đạo là lòng dân đồng thuận với người cầm quyền. Thiên là thời tiết, mùa. Địa là xa gần, hiểm dễ. Tướng cần trí, tín, nhân, dũng, nghiêm. Pháp là tổ chức, kỷ luật, hậu cần. Ông còn nói thắng hay thua là do "miếu toán" – cuộc tính toán ở triều đình trước khi xuất quân. Tính được nhiều điều lợi thì thắng.

Thiên Tác chiến nói thẳng về tiền. Mười vạn quân xuất chinh, mỗi ngày tốn nghìn vàng. Kéo dài thì nước nghèo, chư hầu nhân đó mà nổi lên. Ông khuyên lấy lương của địch: một chung lương địch bằng hai mươi chung nhà chở tới.

Thiên Mưu công xếp bậc: cao nhất là phá mưu địch, rồi phá liên minh của địch, rồi mới đánh quân địch, thấp nhất là đánh thành. Câu nổi tiếng ở đây là trăm trận trăm thắng chưa phải giỏi nhất; không đánh mà khuất phục được quân địch mới là giỏi nhất.

Thiên 4–6: hình, thế, hư thực

Ba thiên này là phần lý thuyết sâu nhất. Hình là cái nền: làm cho mình không thể bị đánh bại trước, rồi chờ lúc địch có thể bị đánh bại. Không bị thua nằm ở mình, thắng được hay không nằm ở địch.

Thế là đà. Tôn Tử ví: nước chảy xiết cuốn được đá, là nhờ thế; chim cắt lao xuống bẻ gãy mồi, là nhờ tiết (nhịp). Thế như giương nỏ, tiết như bóp lẫy. Ở đây ông nói chuyện kỳ và chính: phần quân giao chiến theo lối thường, phần quân đánh bất ngờ, và hai thứ chuyển hoá vô cùng.

Hư thực dạy tập trung. Mình dồn làm một, địch phải chia làm mười, thì ở chỗ giao chiến mình lấy mười đánh một. Ông ví quân như nước: nước tránh chỗ cao chảy chỗ thấp, quân tránh chỗ đặc đánh chỗ rỗng. Nước không có hình cố định, binh không có thế cố định.

Thiên 7–11: hành quân và địa hình

Quân tranh nói về chuyện giành chỗ có lợi, với ý "lấy đường vòng làm đường thẳng". Câu "nhanh như gió, chậm như rừng, xâm lấn như lửa, bất động như núi" về sau được Takeda Shingen, lãnh chúa Nhật thời Chiến Quốc, dùng làm khẩu hiệu trên cờ, gọi tắt là Phong Lâm Hoả Sơn.

Cửu biến kể năm điểm nguy của tướng: liều chết thì bị giết, tham sống thì bị bắt, nóng nảy thì bị khích, quá giữ danh tiết thì bị làm nhục, thương dân quá thì bị quấy. Đó là những đức tính tốt bị đẩy quá đà.

Hành quân là thiên thực tế nhất: đóng quân chỗ cao hướng nắng, không đóng trong lòng sông, và đọc dấu hiệu bên địch. Lính đứng chống giáo là đói. Chim tụ trên doanh trại là doanh trại đã bỏ trống.

Địa hình và Cửu địa phân loại đất theo hai cách. Thiên Địa hình theo địa thế, và nói rõ sáu kiểu bại – quân chạy, quân lỏng, quân sụp, quân lở, quân loạn, quân thua chạy – đều do lỗi tướng chứ không phải trời. Thiên Cửu địa theo tâm lý: đánh trên đất mình lính dễ tan, vào sâu đất địch lính tự gắn bó.

Thiên 12–13: lửa và tin tức

Hoả công kể năm đích đốt: người, kho đụn, xe chở, kho khí giới, đường tiếp vận. Phải chờ ngày khô, gió thuận. Cuối thiên lại quay về kiềm chế: vua không vì giận mà dấy binh, tướng không vì hờn mà đánh. Giận còn vui lại được, nước mất không còn lại được, người chết không sống lại được.

Dụng gián là thiên kết. Năm loại gián điệp gồm hương gián (dùng người địa phương), nội gián (dùng quan bên địch), phản gián (dùng gián điệp địch), tử gián (người mang tin giả, xong việc thường bị giết) và sinh gián (đi rồi về báo tin). Ông chê kẻ tiếc tước lộc, tiền bạc mà không chịu bỏ ra để biết tình hình địch.

Năm ý cốt lõi đọc xuyên suốt

1. Chiến tranh là việc phải tính, không phải việc phải hăng. Thiên đầu và thiên cuối đều nói về tính toán và thông tin.
2. Thắng trọn vẹn hơn thắng tan nát. Giữ được nước địch, quân địch nguyên vẹn là thượng sách; phá nát là thứ sách.
3. Không thua trước, thắng sau. Phòng thủ chắc là việc của mình; cơ hội thắng do địch để lộ.
4. Tập trung vào chỗ yếu. Toàn bộ thiên Hư thực xoay quanh việc chọn đúng điểm đánh.
5. Kiềm chế cảm xúc. Cơn giận của vua và tướng được nhắc nhiều lần như một mối nguy thật sự.

Những câu hay bị gán nhầm hoặc hiểu sai

• "Binh bất yếm trá" (việc binh không ngại dối trá) thường bị coi là câu của Tôn Tử. Tôn Tử chỉ viết "binh giả, quỷ đạo dã". Ý "chiến trận không ngại trá nguỵ" có trong Hàn Phi Tử.
• "Bách chiến bách thắng" nghe như lời ca ngợi, nhưng trong thiên Mưu công nó được nêu ra để nói rằng đó chưa phải cái giỏi nhất.
• "Quân mệnh hữu sở bất thụ" không phải lời cổ vũ tướng bất tuân. Nó nằm trong danh sách những việc có lúc không nên làm, cùng với "có đường không nên đi, có thành không nên đánh".

Tôn Tử đi ra thế giới và đến Việt Nam

Ở Trung Hoa, đời Tống tập hợp chú giải của mười một nhà thành bộ Thập nhất gia chú Tôn Tử, gồm Tào Tháo, Đỗ Mục, Mai Nghiêu Thần, Trương Dự và những người khác.

Ở châu Âu, giáo sĩ dòng Tên Amiot dịch sang tiếng Pháp, in năm 1772; bản tiếng Anh có ảnh hưởng lớn là của Lionel Giles năm 1910.

Ở Việt Nam, giới tướng lĩnh thời phong kiến học binh thư Trung Hoa như một phần học vấn. Trần Quốc Tuấn trong Hịch tướng sĩ nói đã chọn binh pháp các nhà hợp thành sách để dạy tướng sĩ. Nhưng tư tưởng quân sự Việt không chép lại Tôn Tử: lời trăng trối của Trần Quốc Tuấn năm 1300 được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại – giặc cậy trường trận, ta dựa vào đoản binh, lấy đoản chế trường – là cách áp dụng nguyên tắc tránh mạnh đánh yếu vào hoàn cảnh nước nhỏ.

Góc nhìn hôm nay: đọc Tôn Tử thế nào cho có ích

• Chọn bản có nguyên văn chữ Hán và chú thích. Câu chữ rất ngắn, một chữ có thể hiểu hai ba cách.
• Đọc theo thứ tự thiên. Sách có cấu trúc từ chiến lược xuống chiến thuật. Nhảy thẳng vào câu nổi tiếng là mất mạch.
• Đọc kèm sử. Đối chiếu với chú của Đỗ Mục, Trương Dự – họ hay dẫn trận thật trong sử.
• Nhớ rằng Tôn Tử thận trọng. Sách nhiều lần khuyên không đánh khi chưa chắc, khi thiếu quân thì tránh. Người đọc vội hay chỉ nhớ mưu, quên phần kiềm chế.

Ai có dịp sang Sơn Đông có thể ghé bảo tàng thẻ tre Hán mộ Ngân Tước Sơn ở Lâm Nghi, nơi trưng bày các thẻ tre phát hiện năm 1972 – chứng cứ vật chất sớm nhất của bộ sách.