Binh thư yếu lược của Trần Hưng Đạo: sách gì, còn hay đã mất

Binh thư yếu lược là sách binh pháp do Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại vương) soạn để dạy tướng sĩ nhà Trần, được chính ông nhắc tới trong Hịch tướng sĩ. Bản gốc đời Trần đã thất truyền. Cuốn sách mang tên này lưu hành ngày nay là bản chép tay đời sau, và giới nghiên cứu vẫn tranh luận bao nhiêu phần trong đó thật sự của Trần Quốc Tuấn.

Sách được nhắc đến ở đâu

Chứng cứ sớm và chắc chắn nhất là Hịch tướng sĩ. Ở đoạn cuối, Trần Quốc Tuấn viết rằng ông đã chọn binh pháp các nhà hợp làm một quyển, gọi là Binh thư yếu lược. Ai chuyên tập sách ấy, theo lời ông dạy, mới phải đạo thần chủ; ai khinh bỏ thì là kẻ nghịch thù. Hịch thường được xếp vào khoảng năm 1284, trước cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ hai. Như vậy sách đã có trước hoặc cùng lúc với hịch.

Tên sách trong các văn bản cũ không thống nhất. Hịch gọi là Binh thư yếu lược; có nơi chép là Binh gia diệu lý yếu lược. Phần lớn nhà nghiên cứu coi đây là cùng một sách.

Đại Việt sử ký toàn thư, ở mục năm 1300 khi chép việc Trần Quốc Tuấn qua đời, còn nhắc tới một sách khác của ông: Vạn Kiếp tông bí truyền thư. Toàn thư chép lại một đoạn lời tựa của Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư cho sách này, đại ý: người giỏi cầm quân thì không cần bày trận, người giỏi bày trận thì không cần đánh, người giỏi đánh thì không thua, người khéo thua thì không chết. Đây là một trong số ít câu văn quân sự đời Trần còn giữ được nguyên ý qua sử chính thống.

Hai sách, một số phận

Vì sao mất? Sách vở thời Trần chịu nhiều lần binh lửa, nặng nhất là thời thuộc Minh (1407–1427). Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí, phần Văn tịch chí, đã than rằng sách đời trước phần lớn bị quân Minh thu lấy hoặc thiêu huỷ. Tên sách của Trần Quốc Tuấn vẫn được các thư mục đời sau nhắc tới, nhưng không ai chắc bản gốc còn tồn tại.

Bản Binh thư yếu lược đang lưu hành

Bản mang tên Binh thư yếu lược hiện còn là văn bản chữ Hán chép tay, có bản đóng chung với Hổ trướng khu cơ của Đào Duy Từ. Bản dịch quốc ngữ quen thuộc do Nguyễn Ngọc Tỉnh dịch, Đỗ Mộng Khương hiệu đính, in ở Hà Nội khoảng năm 1970, kèm phần khảo cứu văn bản.

Bản này có dạng một bộ binh thư tổng hợp, đi qua những chủ đề quen thuộc của binh thư cổ: chọn tướng, nuôi và luyện quân, hành quân, đóng trại, trận đồ, đánh thành giữ thành, xem thời tiết. Nhiều đoạn được nhận xét là rất gần với binh thư Trung Hoa, kể cả binh thư ra đời sau thời Trần.

Vì sao có người nghi ngờ

• Văn bản xuất hiện muộn. Không có bản nào được xác định niên đại gần đời Trần.
• Có dấu vết của đời sau. Một số nhà nghiên cứu chỉ ra các đoạn, thuật ngữ hoặc chi tiết khí giới khó có ở thế kỷ 13.
• Ít dấu ấn Đại Việt. Người đọc chờ thấy cách đánh thuỷ chiến trên sông, đoản binh, đánh vào đường lương – những điều Trần Quốc Tuấn đã làm – nhưng phần lớn văn bản lại mang tính phổ quát.

Ý kiến dung hoà là: bản lưu hành có thể giữ lại một phần cốt lõi đời Trần, nhưng đã qua nhiều lớp bổ sung, chép lại. Ý kiến dè dặt hơn coi nó là sách đời sau mượn tên. Cho đến nay chưa có phát hiện văn bản nào đủ sức chấm dứt tranh luận. Người đọc nên trích dẫn nó như "bản Binh thư yếu lược lưu hành", không nên khẳng định từng câu là lời Trần Hưng Đạo.

Muốn biết tư tưởng quân sự của Trần Quốc Tuấn: đọc nguồn nào

Có những câu chắc chắn hơn nhiều so với bản binh thư, vì chúng nằm trong chính sử. Đây mới là "binh thư" đáng tin nhất của ông.

Ghép các câu này lại thấy một tư tưởng rõ ràng. Thứ nhất, nước nhỏ không đọ trận lớn với địch đông, mà dùng lực lượng nhỏ, linh hoạt, đánh vào chỗ yếu. Thứ hai, phải đọc nhịp của địch: địch vội thì dễ, địch chậm rãi tằm ăn dâu mới đáng sợ. Thứ ba, gốc của sức mạnh quân sự là sức dân – không có dân thì không có binh.

So với Tôn Tử, đây không phải chép lại. Tôn Tử nói chung chung "tránh chỗ đặc, đánh chỗ rỗng". Trần Quốc Tuấn biến nó thành một chiến lược cụ thể cho nước nhỏ đối đầu đế chế lớn nhất đương thời, và đã kiểm chứng bằng ba lần chiến thắng.

Binh thư yếu lược trong ký ức đời sau

Dù văn bản gốc mất, cái tên Binh thư yếu lược vẫn sống lâu vì gắn với Hịch tướng sĩ – bài văn học sinh Việt Nam nào cũng học. Trong tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, hình ảnh ông như một bậc thầy binh pháp được tôn lên mạnh mẽ, và cuốn binh thư trở thành biểu tượng của trí tuệ quân sự Đại Việt.

Chính vì vậy càng phải phân biệt. Tôn vinh tư tưởng Trần Quốc Tuấn là đúng; nhưng gán cho ông từng câu trong một bản chép đời sau là làm khó cho chính việc tìm hiểu ông.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu

• Đọc Toàn thư phần nhà Trần, đặc biệt các năm 1284–1288 và mục năm 1300. Đây là nơi giữ lời nói chắc chắn nhất của Trần Quốc Tuấn.
• Đọc bản dịch Binh thư yếu lược có khảo cứu, chú ý phần giới thiệu văn bản của người dịch để biết đâu là chỗ còn nghi vấn.
• Đền Kiếp Bạc (khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, nay thuộc thành phố Hải Phòng) là nơi thờ Trần Quốc Tuấn, gần vùng Vạn Kiếp – căn cứ quân sự của ông, nơi sông Lục Đầu hợp dòng.
• Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội có hiện vật về các cuộc kháng chiến chống Nguyên, trong đó có cọc gỗ trận Bạch Đằng năm 1288.

Bài học rút ra khá đơn giản: binh thư của một danh tướng không chỉ nằm trên giấy. Với Trần Quốc Tuấn, những gì ông làm ở Vạn Kiếp, Chương Dương, Bạch Đằng – và mấy câu ông nói với vua lúc cuối đời – đáng tin hơn bất cứ bản chép tay nào.