Võ miếu là gì: lịch sử thờ võ tướng ở Trung Hoa, Việt Nam và Đông Á

Võ miếu là miếu thờ do triều đình lập để tôn vinh võ học và các danh tướng, đặt song song với Văn miếu thờ Khổng Tử. Mô hình này bắt đầu từ nhà Đường ở Trung Hoa với miếu thờ Khương Thái Công, sau chuyển dần sang thờ Quan Vũ; ở Việt Nam, Võ miếu Huế do vua Minh Mạng cho xây năm 1835 là công trình tiêu biểu còn lại. Nhưng việc thờ võ tướng ở Việt Nam sống mạnh nhất không phải trong Võ miếu, mà ở đình, đền khắp các làng.

Văn miếu có trước, Võ miếu theo sau

Ở các nước chịu ảnh hưởng Nho giáo, Văn miếu thờ Khổng Tử là thiết chế trung tâm của giáo dục và khoa cử. Võ miếu ra đời muộn hơn, như một cách để triều đình nói rằng việc võ cũng có "đạo", có thầy tổ, có chuẩn mực – không chỉ là sức mạnh.

Ý tưởng "văn võ song toàn" thể hiện rõ trong cách đặt hai miếu cạnh nhau. Một triều đại cần người hiểu kinh sách để cai trị và cần người hiểu binh pháp để giữ nước. Thờ cả hai là cách khẳng định cả hai con đường đều được trọng.

Võ miếu ở Trung Hoa: từ Khương Thái Công đến Quan Vũ

Quá trình chuyển từ Khương Thái Công sang Quan Vũ rất đáng chú ý. Khương Thái Công tượng trưng cho mưu lược – người dùng binh giỏi. Quan Vũ trong hình dung của thời Minh – Thanh tượng trưng cho trung nghĩa – người không phản chủ. Triều đình đổi "thầy tổ của nghề võ" từ một nhà chiến lược sang một biểu tượng trung thành. Điều đó nói nhiều về việc nhà nước muốn binh lính học điều gì.

Cũng cần nhớ: hình ảnh Quan Vũ được tôn sùng phần lớn chịu ảnh hưởng từ tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa. Trong Tam Quốc chí, Quan Vũ là một danh tướng dũng mãnh nhưng kiêu ngạo, mất Kinh Châu và bị giết năm 220.

Võ miếu ở Việt Nam

Thăng Long thời Lê trung hưng

Văn Miếu Thăng Long có từ năm 1070 thời Lý Thánh Tông. Võ miếu thì xuất hiện muộn hơn nhiều. Sử triều Lê trung hưng có ghi việc lập Võ miếu ở kinh thành trong thế kỷ 18, gắn với việc chấn chỉnh khoa võ; công trình này nay không còn dấu tích đáng kể.

Võ miếu Huế

Thời Nguyễn, Võ miếu được xây năm 1835 dưới triều Minh Mạng, đặt cạnh Văn Miếu Huế bên bờ bắc sông Hương. Sau khi triều Tự Đức tổ chức các khoa thi võ tiến sĩ, tên những người đỗ được khắc lên bia đặt trong khu Võ miếu – tương tự bia tiến sĩ ở Văn Miếu.

Trải qua chiến tranh và thời gian, Võ miếu Huế bị hư hại nặng hơn Văn Miếu nhiều. Đến thăm, người ta thường thấy Văn Miếu còn tương đối khang trang, còn Võ miếu xuống cấp hơn, nhiều hạng mục không còn nguyên vẹn. Sự chênh lệch đó cũng phản ánh thực tế: dưới triều Nguyễn, võ cử chưa bao giờ có địa vị ngang văn cử.

Miếu Lịch Đại Đế Vương

Cũng ở Huế, năm 1823 vua Minh Mạng cho lập miếu Lịch Đại Đế Vương thờ các vị vua dựng nước qua các triều, kèm các danh thần được thờ phối, trong đó có nhiều danh tướng. Đây là nơi triều Nguyễn chính thức "xếp hạng" các nhân vật lịch sử, kể cả võ tướng các triều trước.

Đình, đền: nơi võ tướng thực sự được thờ

Võ miếu là sản phẩm của triều đình, gắn với tầng lớp khoa cử. Còn người dân thờ võ tướng ở một nơi khác: đình làng và đền.

• Thành hoàng là võ tướng: rất nhiều làng Bắc Bộ thờ thành hoàng là tướng của Hai Bà Trưng, của Đinh Bộ Lĩnh, của Lê Hoàn hay của nhà Trần. Thần tích làng thường kể vị tướng là người làng hoặc từng đóng quân ở làng.
• Đền thờ danh tướng: đền Kiếp Bạc thờ Trần Hưng Đạo, đền thờ Lý Thường Kiệt, các đền Tây Sơn ở Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai), đền thờ Lê Lai ở Thanh Hoá.
• Thần võ trong Đạo giáo: đền Quán Thánh ở Hà Nội thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn giữ phương bắc. Tượng đồng đen đúc năm 1677, cao gần 4 mét, là một kiệt tác đúc đồng thời Lê trung hưng.
• Miếu Quan Công: cộng đồng người Hoa và cả người Việt lập nhiều miếu thờ Quan Vũ. Quan Công miếu ở Hội An (thường gọi là chùa Ông) xây năm 1653, là một trong những công trình cổ của phố cổ.

Khác biệt then chốt: Võ miếu thờ các danh tướng như tấm gương nghề nghiệp, còn đình đền thờ võ tướng như thần bảo hộ. Người dân không đến đình để học binh pháp; họ đến để xin được che chở.

Thờ võ tướng ở Nhật Bản và Triều Tiên

So sánh với hàng xóm giúp thấy rõ nét Việt:

Ở cả ba nước, xu hướng chung là danh tướng chống ngoại xâm của chính mình dần chiếm chỗ của các nhân vật Trung Hoa trong tâm thức thờ phụng. Ở Việt Nam quá trình này rõ nhất: Trần Hưng Đạo được thờ rộng hơn Quan Vũ rất nhiều trong cộng đồng người Việt.

Góc nhìn hôm nay: tham quan và đọc thêm

• Huế: ghé Văn Miếu và Võ miếu cùng một chuyến, so sánh quy mô, bia đá, cách bố trí. Nhân tiện đến miếu Lịch Đại Đế Vương.
• Hà Nội: đền Quán Thánh để xem tượng Trấn Vũ; Văn Miếu – Quốc Tử Giám để hiểu thiết chế văn miếu mà Võ miếu mô phỏng.
• Hội An: Quan Công miếu ngay khu phố cổ, kiến trúc người Hoa còn khá nguyên vẹn.
• Đọc: Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (phần Lễ nghi chí, Binh chế chí) và Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ có nhiều tư liệu về tế lễ, võ cử thời Lê – Nguyễn.

Khi đến các nơi này, thử để ý cách sắp xếp ban thờ: ai ngồi giữa, ai phối thờ hai bên. Đó chính là cách người xưa "xếp hạng" lịch sử – và nó không phải lúc nào cũng trùng với cách sách giáo khoa hôm nay xếp.