Thánh Gióng là ai: truyền thuyết, ý nghĩa và Hội Gióng Phù Đổng, Sóc Sơn

Thánh Gióng là nhân vật truyền thuyết, không phải một vị tướng có trong chính sử: cậu bé làng Phù Đổng lên ba chưa biết nói, nghe tin giặc Ân đến thì vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc rồi bay về trời ở núi Sóc. Câu chuyện được chép sớm nhất trong các sách truyền kỳ như Lĩnh Nam chích quái, và sống đến hôm nay qua Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc – di sản văn hoá phi vật thể được UNESCO ghi danh năm 2010.

Câu chuyện, theo bản quen thuộc nhất

Đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Phù Đổng có một bà mẹ ra đồng, ướm chân vào một vết chân rất to rồi thụ thai. Đứa bé sinh ra đã ba tuổi vẫn không biết nói, không biết cười, đặt đâu nằm đấy. Khi giặc Ân kéo đến, vua sai sứ đi khắp nơi tìm người tài. Nghe tiếng sứ giả, đứa bé bỗng cất tiếng xin vua rèn cho ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt.

Từ hôm đó, cậu lớn nhanh như thổi, ăn bao nhiêu cũng không no, cả làng góp gạo nuôi. Ngựa sắt rèn xong, cậu vươn vai thành tráng sĩ, nhảy lên ngựa xông ra trận. Roi sắt gãy, tráng sĩ nhổ những bụi tre bên đường quật vào giặc. Giặc tan, tráng sĩ phi ngựa lên núi Sóc, cởi áo giáp để lại rồi cả người lẫn ngựa bay lên trời.

Vua nhớ công, phong là Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ ở quê nhà. Đó là khung truyện. Mỗi vùng có thêm chi tiết riêng, phần lớn là để giải thích cảnh vật quanh mình.

Những dấu vết "giải thích" trong truyện

Truyện Thánh Gióng có một lớp chức năng rất rõ: dân gian dùng nó để giải thích những thứ họ nhìn thấy hằng ngày. Đây là những giai thoại lưu truyền, không phải sự kiện có thật:

• Tre đằng ngà có màu vàng là vì bị lửa từ miệng ngựa sắt phun vào.
• Những ao hồ tròn nối nhau ở vùng ngoại thành phía bắc Hà Nội là dấu chân ngựa Gióng.
• Làng Cháy là nơi ngựa phun lửa làm cháy cả một vùng.
• Núi Sóc (núi Vệ Linh) là nơi Gióng để lại áo giáp và bay về trời.

Cách kể này gặp ở rất nhiều dân tộc: một anh hùng lớn đến mức để lại dấu trên địa hình. Nhờ vậy truyện bám chặt vào đất, người làng nào cũng thấy mình có phần trong câu chuyện.

Sử liệu nói gì: Gióng có thật không

Không có nguồn sử học nào xác nhận một nhân vật lịch sử tên Gióng. Văn bản sớm còn lại kể chuyện này là các sách sưu tập truyện thần, truyện lạ thời Trần – Lê:

• Việt điện u linh tập (Lý Tế Xuyên, đầu thế kỷ 14) đã có mục về vị thần ở núi Sóc.
• Lĩnh Nam chích quái (sưu tập truyện dân gian, được Vũ Quỳnh, Kiều Phú hiệu đính cuối thế kỷ 15) có truyện Đổng Thiên Vương với khung truyện như ta biết.
• Các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư nhắc đến thời Hùng Vương ở phần Ngoại kỷ, vốn được chính các sử gia xưa coi là phần truyền thuyết, khó khảo cứu.

Chi tiết "giặc Ân" càng cho thấy đây là truyền thuyết. Nhà Ân (Thương) ở lưu vực Hoàng Hà tồn tại khoảng thế kỷ 16 đến thế kỷ 11 trước Công nguyên, không có dấu hiệu nào về một cuộc chiến xuống tận đồng bằng sông Hồng. "Giặc Ân" nên hiểu là hình tượng kẻ thù từ phương Bắc nói chung.

Tương truyền Lý Thái Tổ phong cho Gióng danh hiệu Xung Thiên Thần Vương và cho sửa đền. Chi tiết này thường được các tài liệu về đền Sóc nhắc lại, nhưng nên ghi là "tương truyền".

Đọc Thánh Gióng như một người nghiên cứu

Vì không phải sử, giá trị của truyện nằm ở chỗ nó phản ánh người xưa nghĩ gì. Các nhà nghiên cứu văn học dân gian thường chỉ ra vài lớp nghĩa:

Ký ức về thời kỳ đồ sắt

Ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt – mọi thứ làm nên sức mạnh của Gióng đều bằng sắt và do cả làng góp công rèn. Nhiều người cho rằng truyện giữ lại ký ức về giai đoạn người Việt cổ làm chủ kỹ thuật luyện sắt, khi vũ khí sắt đem lại ưu thế quyết định.

Sức mạnh của cộng đồng

Gióng lớn lên nhờ cơm gạo cả làng. Khi roi sắt gãy, chính tre – thứ cây quen thuộc nhất của làng quê – trở thành vũ khí. Anh hùng ở đây không tự mình mạnh, mà mạnh vì được nuôi bởi số đông.

Anh hùng không nhận công

Đánh giặc xong, Gióng không về triều nhận thưởng mà bay đi. Chi tiết này khác hẳn nhiều truyện anh hùng khác vốn kết thúc bằng phong vương, cưới công chúa. Người Việt đặt Gióng vào nhóm "Tứ bất tử" – bốn vị thánh bất tử cùng Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh – chứ không phải vào hàng vua chúa.

Hội Gióng: hai nơi, hai mùa

Hội Gióng là một trong những lễ hội được tổ chức như "diễn lại" cả một trận đánh, với vai diễn phân công từ trước, tập luyện kỹ. Có hai hội chính:

Ở Phù Đổng, vai phe giặc do các cô tướng – những bé gái được chọn trong làng – đảm nhận. Việc chọn người đóng các vai chính, nhất là ông Hiệu cờ, được làm từ nhiều tháng trước và kèm nhiều kiêng kỵ. Ở Sóc Sơn, hoa tre được kết từ tre và giấy màu, sau lễ rước thì được chia làm lộc; người ta tin mang lộc về sẽ được may mắn cả năm.

Ngày 16/11/2010, UNESCO ghi danh "Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ nhấn mạnh hội được cộng đồng tự tổ chức và truyền dạy qua nhiều thế hệ.

Dân gian có câu "Ai ơi mồng chín tháng Tư / Không đi hội Gióng cũng hư mất đời" – cho thấy hội Phù Đổng từng là dịp lớn nhất trong năm của cả vùng.

Thánh Gióng trong đời sống hôm nay

Hình ảnh cậu bé vươn vai thành tráng sĩ đã đi vào rất nhiều nơi: tên đường Phù Đổng Thiên Vương ở nhiều thành phố, Hội khoẻ Phù Đổng – đại hội thể thao dành cho học sinh, tranh dân gian, sách thiếu nhi, tượng đài. Truyện nằm trong chương trình Ngữ văn từ bậc tiểu học, nên gần như ai lớn lên ở Việt Nam cũng biết.

Với người muốn tìm hiểu kỹ hơn, có mấy cách làm cụ thể:

• Đi đúng mùa hội: mồng 6 tháng Giêng lên Sóc Sơn, mồng 9 tháng Tư về Phù Đổng. Hai hội khác nhau rõ rệt nên đáng xem cả hai.
• Ghé chùa Kiến Sơ ngay trong làng Phù Đổng: nơi thiền sư Vô Ngôn Thông truyền thiền từ đầu thế kỷ 9, một trong những ngôi chùa có lịch sử lâu đời bậc nhất vùng Kinh Bắc.
• Đọc bản gốc: truyện Đổng Thiên Vương trong Lĩnh Nam chích quái (có nhiều bản dịch). So với bản trong sách giáo khoa sẽ thấy chi tiết được thêm bớt thế nào qua các thời.
• Đọc nghiên cứu: hồ sơ di sản Hội Gióng và các công trình nghiên cứu của ngành văn hoá dân gian (Viện Nghiên cứu Văn hoá) mô tả rất kỹ từng nghi thức.