Phần lớn người ngày nay biết danh tướng qua phim và truyện tranh hơn là qua sách sử: Chu Du của Xích Bích, Leonidas của 300, Lý Tín của Kingdom, Lý Thuấn Thần của Đại thuỷ chiến. Các tác phẩm này giữ được khung sự kiện chính nhưng gần như luôn thêm thắt tình tiết, nhân vật và cả trận đánh. Biết tác phẩm nào bám sử, tác phẩm nào chỉ mượn tên, giúp xem phim vẫn hay mà không nhớ sai lịch sử.
Vì sao màn ảnh luôn "sửa" lịch sử
Sử liệu về một trận đánh cổ thường rất kiệm lời. Tam Quốc chí của Trần Thọ kể trận Xích Bích chỉ trong vài đoạn ngắn rải ở truyện của Chu Du, Gia Cát Lượng, Tào Tháo. Một bộ phim hai tiếng cần nhiều hơn thế: cần cảnh đối thoại, cần mâu thuẫn cá nhân, cần một người phụ nữ, một kẻ phản bội, một cao trào. Người làm phim lấp khoảng trống bằng tưởng tượng.
Thứ hai, phim phải dễ hiểu với khán giả hôm nay. Trang phục được "làm đẹp", giáp trụ được thiết kế cho ngầu hơn là cho đúng, trận đánh được dồn vào một ngày thay vì kéo dài cả mùa. Đây không phải lỗi; đó là quy ước của thể loại. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người xem coi phim là sử.
Tam Quốc: đề tài được kể lại nhiều nhất
Không thời kỳ nào được chuyển thể nhiều như Tam Quốc. Nhưng hầu hết các bản đều dựa trên tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa (La Quán Trung, thế kỷ 14), không phải bộ sử Tam Quốc chí. Vì vậy những chi tiết như "thuyền cỏ mượn tên", "mượn gió đông", Quan Vũ "qua năm ải chém sáu tướng" đều xuất hiện trên màn ảnh dù không có trong chính sử.
- Phim truyền hình Tam Quốc diễn nghĩa (CCTV, 1994): bản trung thành nhất với tiểu thuyết, được chiếu rất nhiều lần ở Việt Nam. Bám tiểu thuyết chứ không bám sử.
- Xích Bích (Ngô Vũ Sâm, 2008–2009): giữ đúng cốt lõi lịch sử – liên quân Tôn – Lưu dùng hoả công đánh thuỷ quân Tào Tháo, Hoàng Cái trá hàng để tiếp cận – nhưng thêm hẳn tình tiết Tiểu Kiều sang trại Tào Tháo để kéo dài thời gian. Chi tiết đó là hư cấu hoàn toàn.
- Truyện tranh Tam Quốc chí của Yokoyama Mitsuteru: đăng từ đầu thập niên 1970 đến giữa thập niên 1980, là bản manga Tam Quốc có ảnh hưởng lớn nhất ở Nhật. Dựa trên bản dịch tiểu thuyết của Yoshikawa Eiji, tức là cũng theo Diễn nghĩa.
Ngoài ra, sân khấu truyền thống Việt Nam cũng mượn Tam Quốc rất sớm. Vở hát bội Hồi trống Cổ Thành – Quan Công nghi oan Trương Phi – là một trích đoạn kinh điển, cho thấy Tam Quốc đã thành một phần văn hoá Việt từ trước khi có điện ảnh.
Bảng đối chiếu một số tác phẩm nổi bật
| Tác phẩm | Danh tướng | Đúng với sử | Hư cấu đáng lưu ý |
|---|---|---|---|
| Kagemusha (Kurosawa Akira, 1980) | Takeda Shingen | Cái chết của Shingen được giữ kín một thời gian; trận Nagashino 1575 quân Takeda thảm bại trước hoả mai của liên quân Oda – Tokugawa | Nhân vật người đóng thế là sáng tạo điện ảnh dựa trên lời đồn |
| Braveheart (1995) | William Wallace | Wallace thắng trận Stirling 1297, sau bị bắt và xử tử ở London năm 1305 | Trận Stirling trong phim không có cây cầu – trong khi cây cầu là chìa khoá của chiến thắng thật; mối tình với công chúa Isabella là bịa |
| 300 (truyện tranh Frank Miller 1998, phim 2006) | Leonidas | Người Sparta và đồng minh chặn quân Ba Tư ở Thermopylae năm 480 TCN | Chỉ nhắc 300 người Sparta, gần như xoá hàng nghìn quân Hy Lạp khác; quân Ba Tư bị vẽ thành quái vật |
| Kingdom of Heaven (2005) | Saladin, Balian xứ Ibelin | Saladin chiếm Jerusalem năm 1187 sau khi thương lượng với Balian | Balian thật là quý tộc, không phải thợ rèn |
| Đại thuỷ chiến (Myeongnyang, 2014) | Lý Thuấn Thần | Năm 1597, đô đốc Triều Tiên dùng hơn chục chiến thuyền chặn hạm đội Nhật đông gấp nhiều lần ở eo biển Myeongnyang | Nhiều trận đấu tay đôi, tình tiết cá nhân được thêm vào |
| Napoleon (Ridley Scott, 2023) | Napoleon Bonaparte | Các mốc lớn: Toulon, Austerlitz, Waterloo | Cảnh pháo bắn vào kim tự tháp Ai Cập không có thật |
Kingdom và thời Chiến Quốc trong truyện tranh
Bộ manga Kingdom của Hara Yasuhisa (đăng từ năm 2006) kể về một cậu bé nô lệ tên Tín lớn lên thành đại tướng nước Tần, giúp Tần Thuỷ Hoàng thống nhất Trung Hoa. Nhân vật dựa trên Lý Tín – một tướng Tần có thật, được Sử ký của Tư Mã Thiên nhắc đến, nổi tiếng nhất vì thất bại khi đem 20 vạn quân đánh Sở rồi phải nhường chỗ cho lão tướng Vương Tiễn.
Điều thú vị là sử liệu về Lý Tín rất ít, nên tác giả gần như được tự do sáng tác cả tuổi thơ, tính cách và chiến công của anh. Các tướng như Vương Tiễn, Mông Điềm, Liêm Pha, Lý Mục đều có thật, nhưng quan hệ và trận đánh giữa họ phần lớn là hư cấu. Đọc Kingdom rồi đọc Sử ký phần Liêm Pha – Lạn Tương Như, Bạch Khởi – Vương Tiễn là cách học sử Chiến Quốc khá hiệu quả.
Danh tướng Việt trên màn ảnh và trang vẽ
So với Trung Quốc, Hàn Quốc hay Nhật Bản, phim cổ trang lịch sử Việt Nam còn ít. Lý do chính là chi phí: dựng lại kinh thành, thuyền chiến, voi chiến, trang phục đúng thời Lý – Trần cần ngân sách rất lớn, trong khi tư liệu hình ảnh về y phục, giáp trụ thời ấy lại thiếu.
Một số tác phẩm đáng nhắc:
- Cải lương Tiếng trống Mê Linh: vở kinh điển về Hai Bà Trưng, gắn với tên tuổi nghệ sĩ Thanh Nga. Đây là cách nhiều thế hệ khán giả miền Nam biết đến khởi nghĩa năm 40.
- Phim Thiên mệnh anh hùng (Victor Vũ, 2012): lấy bối cảnh sau vụ án Lệ Chi Viên (1442). Phim võ thuật – hư cấu là chính, vụ án chỉ là cái nền.
- Phim truyền hình về Lý Công Uẩn quay năm 2010: sản xuất phần lớn ở Trung Quốc, bị phản ứng mạnh vì trang phục, bối cảnh quá giống phim cổ trang Trung Hoa, rốt cuộc không được phát sóng rộng rãi. Bài học về việc thiếu nghiên cứu cổ phục.
- Bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh (NXB Trẻ): hàng chục tập, kể từ thời dựng nước đến thời Nguyễn, có đội ngũ sử học tham gia biên soạn. Là lối vào dễ nhất cho trẻ em và người mới.
- Truyện tranh Long Thần Tướng: truyện tranh Việt lấy bối cảnh kháng chiến chống Nguyên – Mông thời Trần, được chú ý vì đầu tư hình ảnh nghiêm túc về trang phục, giáp trụ.
Những năm gần đây, cộng đồng phục dựng cổ phục Việt và các nhóm minh hoạ lịch sử đã làm rất nhiều để phim, truyện sau này có hình ảnh đáng tin hơn.
Xem phim, đọc truyện mà vẫn nhớ đúng sử: năm câu hỏi
- Tác phẩm dựa vào đâu? Dựa trên sử (như Tam Quốc chí) hay dựa trên tiểu thuyết (như Tam Quốc diễn nghĩa)? Câu trả lời quyết định phần lớn độ tin.
- Kết quả trận đánh có đúng không? Phim hiếm khi đổi kết cục, nhưng thường đổi cách thắng.
- Nhân vật nữ, nhân vật phản bội có thật không? Đây là hai loại nhân vật hay được bịa thêm nhất.
- Số quân có hợp lý không? Phim thường phóng đại chênh lệch để tăng kịch tính.
- Trang phục, vũ khí thuộc thời nào? Áo giáp, binh khí lẫn thời rất hay gặp.
Sau khi xem, mở lại nguồn gốc: Sử ký, Tam Quốc chí, Đại Việt sử ký toàn thư, hoặc các sách lịch sử phổ thông có chú thích nguồn. So hai bản với nhau là cách học sử nhớ lâu nhất – vì đã có hình ảnh sẵn trong đầu.
Góc nhìn hôm nay
Phim và truyện tranh không phải kẻ thù của sử học. Braveheart làm sống lại mối quan tâm đến lịch sử Scotland; Đại thuỷ chiến trở thành một trong những phim ăn khách nhất lịch sử điện ảnh Hàn Quốc và đưa nhiều người đến thăm các di tích gắn với Lý Thuấn Thần; Kingdom khiến cả thế hệ thanh niên Nhật tìm đọc Sử ký. Với danh tướng Việt, khoảng trống vẫn còn rất lớn – và người kể chuyện nào làm được việc bám sử mà vẫn hấp dẫn sẽ có cả một kho đề tài chưa ai khai thác.
Câu hỏi thường gặp
Phim Xích Bích có đúng lịch sử không?
Đúng ở khung chính: liên quân Tôn Quyền – Lưu Bị dùng hoả công thắng Tào Tháo năm 208, có Hoàng Cái trá hàng. Nhiều tình tiết như Tiểu Kiều sang trại Tào Tháo là hư cấu.
Phim Tam Quốc dựa theo sử hay tiểu thuyết?
Phần lớn phim Tam Quốc dựa theo tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, không phải bộ sử Tam Quốc chí của Trần Thọ. Vì vậy nhiều chi tiết nổi tiếng trên phim không có trong chính sử.
Lý Tín trong Kingdom có thật không?
Có một tướng Tần tên Lý Tín được Sử ký nhắc đến, từng đem quân đánh Sở và thua. Nhưng tuổi thơ, tính cách và phần lớn chiến công của nhân vật trong Kingdom là sáng tác.
Vì sao ít phim cổ trang về danh tướng Việt Nam?
Chủ yếu vì chi phí dựng bối cảnh, trang phục, chiến cụ rất lớn, trong khi tư liệu hình ảnh về y phục và giáp trụ thời Lý – Trần còn thiếu. Một số dự án từng bị phản ứng vì trang phục giống phim Trung Quốc.
Phim 300 sai lịch sử ở đâu?
Phim chỉ nhấn vào 300 người Sparta, trong khi ở Thermopylae năm 480 TCN còn hàng nghìn quân từ các thành bang Hy Lạp khác. Quân Ba Tư cũng bị vẽ phóng đại thành quái vật theo phong cách truyện tranh.
