Sự tích hồ Gươm: Lê Lợi trả gươm cho rùa thần và phần sử liệu có thật

Sự tích hồ Gươm kể rằng Lê Lợi được Long Quân cho mượn gươm thần để đánh quân Minh; sau khi lên ngôi, vua dạo thuyền trên hồ Tả Vọng thì rùa vàng nổi lên đòi lại gươm, hồ từ đó mang tên Hoàn Kiếm – "trả gươm". Đây là truyền thuyết: chính sử triều Lê sơ không chép chuyện trả gươm. Phần có thật là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn 1418–1427, việc Lê Lợi lên ngôi năm 1428 với niên hiệu Thuận Thiên, và một loài rùa lớn có thật từng sống trong hồ đến năm 2016.

Câu chuyện qua bản quen thuộc

Bản được dạy trong nhà trường chia truyện làm hai nửa: nửa nhận gươm và nửa trả gươm.

Nhận gươm: lưỡi dưới nước, chuôi trên cây

Ở Thanh Hoá có người đánh cá tên Lê Thận. Ba lần quăng lưới, cả ba lần anh đều kéo lên cùng một thanh sắt. Về sau Lê Thận gia nhập nghĩa quân. Một hôm Lê Lợi ghé nhà, thấy thanh sắt trong góc sáng rực; cầm lên xem thì đó là một lưỡi gươm, khắc hai chữ "Thuận Thiên" – thuận theo ý trời.

Ít lâu sau, Lê Lợi bị giặc đuổi, chạy vào rừng thì thấy ánh sáng lạ trên ngọn một cây đa. Trèo lên, ông lấy được một chuôi gươm nạm ngọc. Đem chuôi tra vào lưỡi thì vừa khít. Từ đó gươm theo Lê Lợi khắp các trận, nghĩa quân ngày càng mạnh.

Trả gươm: rùa vàng trên hồ Tả Vọng

Đánh đuổi xong quân Minh, Lê Lợi lên ngôi ở thành Thăng Long. Một hôm vua cưỡi thuyền rồng dạo hồ Tả Vọng. Rùa vàng nổi lên, nói rằng Long Quân cho mượn gươm để đánh giặc, nay việc lớn đã xong, xin hoàn lại. Thanh gươm bên hông vua tự động bay về phía rùa; rùa ngậm lấy rồi lặn xuống. Hồ được gọi là Hoàn Kiếm từ đó.

Sử thật đằng sau truyền thuyết

Bỏ lớp thần kỳ, bộ khung lịch sử của truyện là có thật và được sử liệu ghi đầy đủ:

1. 1418: Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn (Thanh Hoá), xưng Bình Định vương.
2. 1418–1423: giai đoạn gian khó nhất, nghĩa quân nhiều lần bị vây ở vùng núi Chí Linh (Thanh Hoá). Lê Lai đóng giả Lê Lợi để cứu chủ tướng thoát vây.
3. 1424–1426: nghĩa quân chuyển hướng vào Nghệ An, rồi ra Bắc, vây thành Đông Quan.
4. 1427: thắng lớn ở Chi Lăng – Xương Giang, viện binh Minh tan rã. Cuối năm, tướng Minh là Vương Thông chấp nhận rút quân sau hội thề ở Đông Quan.
5. 1428: Lê Lợi lên ngôi ở Thăng Long, đặt niên hiệu Thuận Thiên, khôi phục quốc hiệu Đại Việt. Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi soạn được ban bố.

Hai chữ "Thuận Thiên" khắc trên lưỡi gươm trong truyện trùng đúng với niên hiệu của nhà vua. Đây là chi tiết cho thấy truyền thuyết được dựng để nói về tính chính danh: nhà Lê lên ngôi là thuận ý trời, được thần linh trao vũ khí và đồng ý thu hồi.

Đại Việt sử ký toàn thư chép rất kỹ diễn biến khởi nghĩa Lam Sơn nhưng không có đoạn rùa thần đòi gươm. Truyện lưu truyền qua dân gian và các sách ghi chép đời sau, rồi được định hình thành bản như ta biết qua sách giáo khoa thời cận – hiện đại. Khi kể, nên nói rõ đây là truyền thuyết gắn với Lê Lợi, không phải sự kiện có ghi năm tháng.

Vì sao lại là rùa

Trong truyền thuyết Việt, rùa không phải con vật ngẫu nhiên. Rùa vàng – thần Kim Quy – đã xuất hiện từ truyện An Dương Vương: thần giúp xây thành Cổ Loa và cho một chiếc móng để làm lẫy nỏ thần. Đến truyện hồ Gươm, rùa lại là sứ giả trao và nhận vũ khí. Hai câu chuyện cách nhau gần hai nghìn năm nhưng dùng cùng một biểu tượng: rùa là trung gian giữa thần linh và người giữ nước.

Nhiều dân tộc có mô-típ gần giống. Ở châu Âu, trong truyện vua Arthur, thanh gươm Excalibur được trả lại cho Bà chúa Hồ: hiệp sĩ Bedivere ném gươm xuống nước, một bàn tay từ dưới hồ vươn lên nhận lấy (bản của Thomas Malory, Le Morte d'Arthur, 1485). Điểm khác đáng chú ý: Arthur trả gươm khi sắp chết, còn Lê Lợi trả gươm khi đất nước vừa yên. Truyện Việt nhấn vào ý thôi dùng binh đao khi đã hết giặc.

Hồ Gươm qua các thời: tên gọi và công trình

Đền Ngọc Sơn trên đảo Ngọc thờ Văn Xương Đế quân (vị thần văn chương, khoa cử), Quan Vũ và Trần Hưng Đạo. Như vậy ngay giữa hồ mang truyền thuyết của Lê Lợi lại là nơi thờ một danh tướng nhà Trần – một chi tiết khá thú vị khi đi tham quan.

Cụ Rùa: phần có thật của câu chuyện

Điều khiến hồ Gươm đặc biệt là trong hồ thật sự có rùa lớn. Đó là loài giải thuộc chi Rafetus, loại rùa mai mềm cỡ rất lớn.

• Năm 1967: một cá thể chết, được làm tiêu bản, nay trưng bày tại đền Ngọc Sơn.
• Năm 2011: cá thể cuối cùng bị thương, nhiễm bệnh; các nhà chuyên môn đưa lên chữa trị trên một đảo nhân tạo nhỏ rồi thả lại hồ. Sự kiện được theo dõi sát sao trên báo chí cả nước.
• Ngày 19/1/2016: cá thể cuối cùng chết. Tiêu bản cũng được lưu giữ.

Về tên khoa học còn tranh luận. Năm 2000, GS Hà Đình Đức đặt tên loài mới là Rafetus leloii (theo tên Lê Lợi). Phần lớn giới bò sát học quốc tế cho rằng rùa hồ Gươm cùng loài với Rafetus swinhoei ở Trung Quốc và Việt Nam. Dù gọi thế nào, đây là một trong những loài rùa nguy cấp nhất thế giới, chỉ còn rất ít cá thể được biết đến.

Chính vì có rùa thật mà truyền thuyết sống dai đến vậy: mỗi lần "Cụ Rùa nổi" người Hà Nội lại kháo nhau như một điềm.

Đi hồ Gươm theo dấu truyền thuyết

Một buổi sáng sớm đi bộ quanh hồ là đủ để nối các lớp chuyện lại với nhau:

• Đền Ngọc Sơn: qua cầu Thê Húc, xem tiêu bản rùa năm 1967, đọc câu đối, hoành phi. Nên đi sớm để tránh đông.
• Tháp Bút, Đài Nghiên: ngay cổng vào đền. Nhìn kỹ chữ "Tả thanh thiên" trên thân tháp.
• Tháp Rùa: chỉ ngắm từ bờ; gò Rùa không mở cho khách lên.
• Tượng Lê Thái Tổ: ở vườn hoa phía tây hồ, có đền thờ Lê Thái Tổ bên cạnh.
• Thanh Hoá: muốn theo tiếp thì về khu di tích Lam Kinh, nơi có lăng Lê Thái Tổ và điện miếu nhà Lê sơ.

Sách nên đọc: phần chép về khởi nghĩa Lam Sơn trong Đại Việt sử ký toàn thư, Lam Sơn thực lục (bộ sử do chính triều Lê sơ soạn) và Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi. Đọc xong ba văn bản này rồi mới đọc lại truyện hồ Gươm sẽ thấy rõ chỗ nào là sử, chỗ nào là thơ.