Truyện Kim Dung đặt các hiệp khách hư cấu vào giữa những cuộc chiến có thật, nên bên cạnh Quách Tĩnh, Tiêu Phong, Vi Tiểu Bảo là cả một dàn tướng soái lịch sử: Thành Cát Tư Hãn, Triết Biệt, Mông Ca, Viên Sùng Hoán, Thi Lang, Phúc Khang An… Bối cảnh chiến tranh và kết cục lớn thường đúng sử; còn vai trò của các hiệp khách, những trận đấu tay đôi và không ít nhận xét về nhân vật thật là hư cấu. Biết ranh giới này giúp đọc Kim Dung như một cách nhập môn lịch sử Trung Hoa mà không bị dẫn sai.
Kim Dung dùng lịch sử thế nào
Kim Dung (tên thật Tra Lương Dung, 1924–2018) viết 15 bộ tiểu thuyết võ hiệp từ năm 1955 đến đầu thập niên 1970, rồi dành nhiều năm sau đó sửa lại. Ông khác nhiều tác giả cùng thể loại ở chỗ chọn bối cảnh là những bước ngoặt lịch sử cụ thể: Tống – Liêu, Tống – Kim – Mông Cổ, cuối Nguyên đầu Minh, Minh mạt, đầu Thanh.
Công thức chung: lịch sử là sân khấu, hiệp khách là diễn viên. Nhân vật hư cấu được đặt cạnh nhân vật thật, chứng kiến hoặc can dự vào sự kiện thật, nhưng không làm thay đổi kết cục mà sử đã ghi. Quách Tĩnh có thể giữ thành Tương Dương mấy chục năm, nhưng thành vẫn mất vào năm sử ghi. Vi Tiểu Bảo có thể có mặt khi ký hiệp ước với nước Nga, nhưng hiệp ước vẫn được ký đúng năm 1689.
Ở vài bộ, Kim Dung còn viết thêm phần khảo cứu. Bản sửa của Bích huyết kiếm có phụ lục Viên Sùng Hoán bình truyện, một bài tiểu luận sử học thực thụ về vị tướng này. Lộc Đỉnh ký có nhiều chú thích dẫn sử liệu thời Khang Hy.
Bảng đối chiếu: tướng soái thật trong các bộ truyện
| Bộ truyện | Tướng soái có thật | Đúng với sử | Phần hư cấu nổi bật |
|---|---|---|---|
| Anh hùng xạ điêu | Thành Cát Tư Hãn, Triết Biệt, Đà Lôi | Sự trỗi dậy của Mông Cổ, cuộc tây chinh đánh Khwarezm (1219–1221) | Quách Tĩnh làm phò mã, lập công ở Samarkand; binh thư Võ Mục di thư của Nhạc Phi |
| Thần điêu hiệp lữ (thường gọi Thần điêu đại hiệp) | Mông Ca, Hốt Tất Liệt, Lã Văn Hoán | Quân Mông Cổ nhiều lần tấn công Tương Dương; Mông Ca chết trong chiến dịch đánh Nam Tống năm 1259 | Mông Ca chết dưới thành Tương Dương vì đá Dương Quá ném |
| Thiên long bát bộ | Gia Luật Hồng Cơ (Liêu Đạo Tông) | Thế giằng co Tống – Liêu cuối thế kỷ 11 | Tiêu Phong làm Nam viện đại vương, tự sát ở Nhạn Môn quan để giữ hoà bình |
| Ỷ thiên đồ long ký | Chu Nguyên Chương, Từ Đạt, Thường Ngộ Xuân | Khởi nghĩa cuối Nguyên, Chu Nguyên Chương lập nhà Minh năm 1368 | Ba người là thành viên Minh giáo dưới quyền Trương Vô Kỵ |
| Bích huyết kiếm | Viên Sùng Hoán, Lý Tự Thành | Viên Sùng Hoán giữ Ninh Viễn, bị Sùng Trinh xử tử năm 1630; Lý Tự Thành vào Bắc Kinh năm 1644 | Viên Thừa Chí, con trai Viên Sùng Hoán |
| Lộc Đỉnh ký | Ngô Tam Quế, Thi Lang, Trần Vĩnh Hoa | Loạn Tam phiên, Thi Lang chiếm Đài Loan năm 1683, giao tranh với Nga ở Albazin, hiệp ước Nerchinsk năm 1689 | Vi Tiểu Bảo có mặt ở mọi sự kiện; Trần Vĩnh Hoa (Trần Cận Nam) bị giết trong truyện, trong sử mất vì bệnh |
| Thư kiếm ân cừu lục, Phi hồ ngoại truyện | Triệu Huệ, Phúc Khang An | Triệu Huệ cầm quân đánh Hồi bộ thời Càn Long; Phúc Khang An là đại thần quyền thế | Thuyết Càn Long là người Hán, thuyết Phúc Khang An là con riêng Càn Long – đều là dã sử |
| Việt nữ kiếm | Phạm Lãi, Câu Tiễn | Việt diệt Ngô thời Xuân Thu | Nàng A Thanh dạy kiếm cho quân Việt |
Ba trường hợp đáng bàn kỹ
Tương Dương và Lã Văn Hoán
Thành Tương Dương là trung tâm của Thần điêu hiệp lữ và là nơi vợ chồng Quách Tĩnh tử thủ (theo lời kể trong Ỷ thiên đồ long ký). Trong sử, Tương Dương bị quân Nguyên vây từ năm 1268 đến 1273. Người giữ thành là Lã Văn Hoán. Kim Dung vẽ ông thành một viên quan nhút nhát, bất tài, phải dựa vào Quách Tĩnh. Thực tế ông cầm cự gần năm năm trước khi đầu hàng; thành chỉ mất sau khi quân Nguyên dùng máy bắn đá kiểu Hồi Hồi phá tường và chặn hết đường tiếp viện. Việc ông hàng là thật, nhưng hình ảnh "bất tài" là cách tiểu thuyết làm nền cho anh hùng hư cấu.
Cái chết của Mông Ca và sợi dây nối sang Đại Việt
Trong truyện, Đại hãn Mông Ca chết dưới thành Tương Dương vì Dương Quá. Trong sử, Mông Ca chết năm 1259 trong lúc vây thành Điếu Ngư (vùng Trùng Khánh ngày nay); nguyên nhân còn tranh luận – bệnh dịch, trúng tên hay trúng đá. Điều thú vị với người Việt: cuộc tiến công của Mông Cổ vào Đại Việt năm 1258 do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy chính là một nhánh của chiến dịch lớn mà Mông Ca tổ chức đánh Nam Tống. Nghĩa là thế giới của Thần điêu hiệp lữ và cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất của nhà Trần diễn ra cùng một thời điểm.
Phúc Khang An – người từng đối mặt với Quang Trung
Trong Phi hồ ngoại truyện, Phúc Khang An là quan lớn hống hách, đối thủ của giới giang hồ. Ngoài đời, ông là tướng soái hàng đầu thời Càn Long. Năm 1789, sau khi Tôn Sĩ Nghị thua trận ở Thăng Long trước quân Tây Sơn, Phúc Khang An được cử làm Tổng đốc Lưỡng Quảng, đứng ra lo việc giảng hoà với Quang Trung và chuẩn bị sứ bộ Đại Việt sang chúc thọ Càn Long năm 1790. Câu chuyện về "Quang Trung giả" sang Trung Hoa trong sứ bộ ấy vẫn còn được tranh luận trong giới sử học. Ít độc giả Kim Dung biết nhân vật phụ này từng đứng ở đầu kia bàn đàm phán với vua Tây Sơn.
Binh pháp trong truyện: thật hay giả
Kim Dung hay để nhân vật học binh pháp. Quách Tĩnh học Võ Mục di thư – binh thư tương truyền của Nhạc Phi – rồi dùng để giữ Tương Dương. Cuốn sách này là hư cấu: Nhạc Phi (1103–1142) là danh tướng có thật chống quân Kim, bị Tần Cối hãm hại với tội danh "mạc tu hữu" (có lẽ có), nhưng không để lại binh thư nào như trong truyện. Vài bài từ gắn tên ông, như Mãn giang hồng, thì có thật nhưng tác giả vẫn còn được tranh luận.
Những trận đánh lớn trong truyện cũng được kể theo kiểu tiểu thuyết: một hiệp khách đổi được cục diện. Thực tế chiến tranh thời Tống – Nguyên phụ thuộc vào hậu cần, thuỷ quân, máy công thành và nội tình triều đình nhiều hơn võ công cá nhân. Đọc Kim Dung để hứng thú với lịch sử thì rất tốt; còn muốn hiểu chiến tranh thì phải chuyển sang sách sử.
Kim Dung ở Việt Nam
Truyện Kim Dung được dịch và đăng báo ở Sài Gòn từ thập niên 1960, có thời trở thành hiện tượng đến mức nhiều tên nhân vật đi vào ngôn ngữ hằng ngày: "Nhạc Bất Quần" chỉ kẻ ngụy quân tử, "Vi Tiểu Bảo" chỉ người láu cá. Từ thập niên 1990, các bản dịch mới được in lại nhiều lần, cùng với phim truyền hình Hồng Kông, Trung Quốc lồng tiếng Việt.
Với nhiều người Việt, Kim Dung là lần đầu họ nghe tên Thành Cát Tư Hãn, Tương Dương, Nhạn Môn quan. Đó là một lối vào lịch sử, miễn là nhớ đây là tiểu thuyết.
Đọc tiếp từ Kim Dung sang sử
- Đọc Xạ điêu, Thần điêu xong: tìm Bí sử Mông Cổ (bản dịch tiếng Việt) để gặp Thành Cát Tư Hãn và Triết Biệt ngoài đời – chuyện Triết Biệt bắn trúng ngựa của Thành Cát Tư Hãn rồi được tha và trọng dụng là có thật trong sách này.
- Đọc Bích huyết kiếm xong: đọc luôn Viên Sùng Hoán bình truyện ở cuối sách, rồi tìm hiểu trận Ninh Viễn năm 1626.
- Đọc Lộc Đỉnh ký xong: tìm hiểu về loạn Tam phiên và hiệp ước Nerchinsk – hiệp ước biên giới đầu tiên giữa nhà Thanh và nước Nga.
- Liên hệ sử Việt: đặt mốc 1258 (Mông Cổ đánh Đại Việt) cạnh mốc 1259 (Mông Ca chết), và mốc 1789 (Đống Đa) cạnh nhân vật Phúc Khang An.
Câu hỏi thường gặp
Quách Tĩnh có thật không?
Không. Quách Tĩnh là nhân vật hư cấu của Kim Dung. Các sự kiện xung quanh như Mông Cổ trỗi dậy và cuộc vây thành Tương Dương thì có thật.
Thành Tương Dương thất thủ năm nào?
Năm 1273, sau gần năm năm bị quân Nguyên vây, tướng giữ thành Lã Văn Hoán đầu hàng. Trong truyện Kim Dung, vợ chồng Quách Tĩnh tử thủ khi thành mất.
Mông Ca có chết dưới thành Tương Dương không?
Không. Mông Ca chết năm 1259 khi vây thành Điếu Ngư ở vùng Trùng Khánh, nguyên nhân còn tranh luận. Chuyện chết vì đá Dương Quá ném là hư cấu.
Võ Mục di thư có thật không?
Không. Đây là binh thư hư cấu được gán cho Nhạc Phi trong truyện Kim Dung. Nhạc Phi là danh tướng có thật thời Nam Tống nhưng không để lại binh thư như vậy.
Truyện Kim Dung nào có nhiều nhân vật lịch sử nhất?
Lộc Đỉnh ký có lẽ dày đặc nhân vật thật nhất, từ Khang Hy, Ngô Tam Quế đến Thi Lang. Anh hùng xạ điêu và Bích huyết kiếm cũng gắn chặt với các sự kiện lịch sử lớn.
Phúc Khang An liên quan gì đến lịch sử Việt Nam?
Sau trận Đống Đa năm 1789, Phúc Khang An được cử làm Tổng đốc Lưỡng Quảng và đứng ra lo việc giảng hoà giữa nhà Thanh với Quang Trung. Trong truyện Kim Dung, ông xuất hiện như một đại quan hống hách.
